Шуйттан чури


Константин Иванов


Шуйттан чури

Виçĕ пайлă трагеди

Халăх калавне улăштарса çырнă

 

Пĕлĕт саншăн тимĕр пулĕ,
Тĕнче саншăн тамăк пулĕ,
Санăн кĕллÿ тĕтĕм пулĕ.

ПĔРРЕМĔШ ПАЙĔ

Чул çумĕнче пĕр этем
Ларать хытă йăнăшса.

Шăллĕ
Апла пулсан, кай кунтан,
Эпĕ сана тăван мар!
Тăшман çынна нихçан та
Памăп турă панине.

Пиччĕшĕ
Вĕлеретĕп! Парсан пар!

Шăллĕ
Вĕлер, чуну çитейсен.
Ватă юман хыçĕнчен
Шуйттан татах хĕтĕртет:

Шуйттан
Ил укçине, ил туртса!
Ылттăн-кĕмĕл çап-çутă,
Хутаç тулли ялтăрать.

Шуйттан
Ил укçине — вăл санăн.
Ухмах çыннăн куçĕсем
Йăлтăр-ялтăр çунаççĕ.
Хутаç çине пăхнă та
Хутаç патне туртăнать.
Анчах шăллĕ укçине
Хăйĕн айне хурса ларнă.
Ик аллинче ик çĕçĕ —
Йăлтăртатса тăраççĕ.

Шăллĕ
Вилсен вилĕп, чĕрĕлле
Памăп турă парнине.
Ватă юман хыçĕнчен
Шуйттан татах хĕтĕртет:

Шуйттан
Ил, ил, ухмах, мĕн тата
Каллĕ-маллĕ пусатăн?
Акă тăр-тăр чĕтресе,
Сăнă çÿле çĕкленчĕ,
Анчах чунĕ çитмесĕр
Татах аяла анчĕ.
Ватă юман хыçĕнчен
Шуйттан [татах] хĕтĕртрĕ.
Сăнă татах çÿлелле
Яр улăхса кайрĕ те,
Пиччĕш хăйĕн шăллĕне
Чиксе хучĕ укçашăн.
Çÿлтен кĕр-кĕр аслати
Кĕрлет, вĕркет хаяррăн.
Хура пĕлĕт куç харши
Тата хытă пĕрĕннĕ.
Ухмах этем, шăллĕне
Сăнăпала чиксенех,
Укçа патне сикрĕ те
Илчĕ укçа хутаçне,
Ташша ячĕ савăнса.

Пиччĕшĕ
Мана мĕн пит кирлĕччĕ?
Укçа, укçа,—акă вăл!
Укçа пулсан, мул та пур,
Унтан урăх мĕн кирлĕ?
Ылттăн-кĕмĕл манăн вăл,
Ялти пуян эпĕ вăл!
Кайăп киле ыранах,
Çитĕп киле каçченех,
Ылттăн-кĕмĕл çурт лартăп,
Выльăх тытăп пинĕпе.
Ирттерĕп çав пурнăçа
Савăнса çеç, кулса çеç.
Текех канăçсăр çынсем
Вăрçăсенче çÿреччĕр.
Мана тата мĕн çитмен?
Манăн акă пурте пур.
Ылттăн-кĕмĕл манăн вăл,
Ялти пуян—эпĕ вăл,
Укçа пулсан, мул та пур,
Унтан урăх мĕн кирлĕ!
Шуйттан юман хыçĕнчен
Сиксе тухрĕ ахăрса:
Этем хыççăн шуйттан та
Ташша ячĕ савăнса.
Ухмах çынна курăнми
Е ыталать аллипе,
Е чуптăвать тутипе,
Шуйттан чури тиейсе.
Этем укçа хутаçне
Хăрах алăпа йăтнă.
Тепĕр аллинчи хĕçпе
Шаккать укçа хутаçне,
Хутаç ăшĕнчи укçи
Шанкăртатать илĕртсе,
Ылттăн-кĕмĕл кĕввипе
Çын такмаклать ташласа.
Пиччĕшĕ
Мĕншĕн кунта кăлăх
Манăн пуçа çухатас?
Этем çапла шухăшлать,
Хăй ăшĕнче савăнса,
Çÿлтен, çÿлтен çавăнтах
Темле сасă илтĕнет:
Пирĕшти
Мĕскĕн этем, мĕн турăн?
Куçна уçса пăх, мĕскĕн,
Ухмах ĕçÿ çинелле.
Тăпра çине çавăнтах
Кайрĕ этем йăванса,
Ăнĕ тухса кайнипе
Ури анчĕ хуçăлса.
Сасартăках çил тухать,
Тухса кĕрлесе каять,
Пĕтĕм çĕре кисретсе,
Аçа шартлатса ярать.
Шуйттан юман хыçĕнче
Ахăлтатать хăрушшăн,
Ăнсăр этем патнелле
Аллисене вăл тăсать,
Ватă юман хыçĕнчех
Ахăлтатни илтĕнет:
Шуйттан çăварне карса
Ахăлтатать савăнса.
Ăнсăр этем, вилнĕ пек,
Кăвакарса кайнă хăй,
Шуйттан ăна пăхать те
Ахăлтатать хăрушшăн,
Тĕнче тĕпне хускатса,
Çут тĕнчене ишес пек,
Аслă тăват кĕтеслĕ
Çутçанталăка илес пек…
Чул çумĕнче пĕр этем
Пуçне çĕклет йăнăшса.
Шăллĕ
Асапланса выртатăп,
Сăнă тухрĕ витĕрех,
Кăкăрăма шăтарса.
Мана хамăн айăпшăн
Турă асап ячĕ пуль.
Эй, турăçăм, пиччем те
Ку асапа курминччĕ,
Усал ĕçне тăвиччен
Унăн ăсне çутатсам;
Тăвансемшĕн çапăçма
Тасат унăн кăмăлне;
Вăрçă хушшине кÿртсе
Вĕрилентер чĕрине,
Тăвансемшĕн çапăçса
Тасатсамччĕ айăпне.
Вăл та çаплах, ман пекех,
Шуйттан чури пулминччĕ.
Пиччем, пиччем! Эсĕ те
Суккăр ан юл ман пекех.
Куçна уçса пăх, пиччем,
Мĕнле эпир çынсемччĕ?!
Укçашăнах çунтăмăр,
Ылттăн-кĕмĕлшĕн çунса,.
Çынна тĕрлĕ хĕстерсе,
Çынна йĕртсе-макăртса
Пуçтартăмăр пуянлăх.
Пуçтартăмăр пуянлăх
Хамăр ырă курасшăн,
Анчах пухнă мулпала
Эпир тăранмарăмăр.
Вăрçă тухрĕ… Вăрçăра
Вилнисене çаратса
Укçа тупма, пуçтарма
Эпир вăрçа килтĕмĕр.
Анне ячĕ ÿлесе,
Пирĕн шухăша сиссе,
Урайĕнче йăваланчĕ
Мĕскĕн анне ман умра:
«Ан кай, ачам, ан кайсам,
Хăвăн пуçна пĕтерĕн,
Ан ухмахлан укçашăн,
Мĕн пурри те çитĕ-çке…»
Анчах пирĕн чĕресем
Хускалмарĕç çапах та.
Арăм ячĕ ÿлесе,
Тăлăх юласне сиссе:
«Ан кай, ан кай, пĕтетĕн,
Чуну ÿкĕ тамăка…»
Анчах эпĕ ăна та
Итлемерĕм çапах та.
Ман шухăшра укçа çеç
Йăлтăртатса тăратчĕ.
Хăрамасăр-тумасăр
Тухрăмăр та килтĕмĕр,
Анне юлчĕ ылханса,
Арăм юлчĕ макăрса.
Анчах çÿлтен, эй,турă!
Эсĕ пире сăнанă.
Хамăн усал шухăшшăн
Эсĕ мана тавăртăн:
Вăрçа кĕнĕ-кĕменех
Сăнă чикрĕç кăкăра;
Ăнсăр пулса, йăванса
Юлтăм эпĕ хир варне
Пĕр-пĕчченех çакăнта.
Хамăн айăпа курса,
Ирсĕр ĕçĕме пĕлсе
Пăшăрханса çунмашкăн,
Пĕр-пĕчченех выçăхса
Асапланса вилмешкĕн
Тискер пушă хир варне,
Туррăм, мана пăрахрăн.
Ирсĕр чунлă усала
Тивĕçлипе тавăртăн…
Вăйăм пĕтрĕ, ÿт сивĕ,
Чĕрем ăшне хурт çиет.
Эй, турă! Айăпăмшăн
Чунтан-вартан ÿкĕнсе,
Чунтан-вартан йăлăнса,
Санран çăлăнăç ыйтатăп!
Сĕм пĕлĕтсем юхаççĕ,
Çут тĕнчене хуплас пек.’
Тамăк тĕпĕ уçăлать,
Ман чунăма çăтас пек.
Шуйттан тухать тамăкран
Ман чунăма илесшĕн.
Вилĕм, вилĕм килет ав,
Тăсать хăйĕн аллине.
Тамăк çунать ман айра,
Ав шуйттансем килеççĕ.
Эй, турăçăм, çăл мана,
Пĕтме ан пар чунăма!..
Вăйĕ пĕтсе çитнипе
Унăн чĕлхи чарăнчĕ.
Куçĕсемпе анчах вăл
Çÿле пăхса кĕлтăвать.
Татах вăйне пуçтарса:
«Эй, турăçăм»,— терĕ те
Ăнсăр пулчĕ çавăнтах
Вăйран-халран кайнипе.
Тĕттĕмленчĕ, каç пулчĕ,
Çил-тăвăл та лăпланчĕ,
Пĕчĕк ушкăн çар килет
Вилнисене пуçтарма.
Вилнисене пуçтарчĕç,
Шăтăк чавма тытăнчĕç
Сăнăсемпе, хĕçсемпе
Аслă шăтăк тăваççĕ.
Улăп юман айĕнче,
Аслă чулăн çумĕнче,
Вилнисене юрăпа
Шăтăк ăшне антарчĕç.
Ĕречĕпе вырттарса
Виççĕ ÿксе пуççапрĕç,
Ура çине тăчĕç те
Виçĕ хутчен пуç тайрĕç.
«Тăпра ыран ярăпăр,
Чÿкне ыран чÿклĕпĕр»,
Тесе вĕсем уттарчĕç,
Тĕттĕм çĕрте çухалчĕç.

1907

Advertisements

Шухăшăра пĕлтерĕр

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.