Халăхла ĕненÿ: Кĕлĕ тата пил сăмахĕсем

Виталий Родионов / Vittalĭj Rotionăf


Кирек хăш халăх та сăмахăн асамлă хăватне авалтанах ĕненсе пурăннă. Калăпăр, пĕр-пĕр çын чирлесе ÿксессĕн ăна сыватма пултаракан е унăн сăлтавне пĕлекен çынсене (пĕлÿçĕ, вĕрÿçĕ, юмăç т.ыт.те) чĕлхе вĕртернĕ, суртарнă е çÿлти вăйсенчен ырлăх-сывлăх ыйтса кĕлĕ сăмахĕсем каланă. Тахçан авал чĕлхе тата кĕлĕ сăмахĕсем пĕр-пĕринчен нимĕнпе те уйрăлса тăман, вĕсем çут çанталăкри тĕрлĕ вăйсемпе хутшăннă самантсенче кала-нисенчен йĕркеленсе кайнă. Чăвашсемпе чĕлхе тĕлĕшĕнчен хурăнташлă якут, алтай, шор, хакас тата ытти халăхсен сăмахлăхĕнче эпир пăхса тухакан жанрсене паян кунчченех пĕр сăмахпа палăртаççĕ: алгыш, алгыс. Çак форма авалхи тĕрĕк чĕлхинчи алха (мухта, ырла, ырă сун) тымартан пулса кайнă. Ăна хирĕç пĕлтерĕшлĕ сăмах алхан пулнă, вăл пирĕн чĕлхере ылхан тенипе тÿр килет. Алгыш вара чĕлхемĕрте ылхаш формăллă пулмаллаччĕ, анчах та çав пĕлтерĕшпе пирĕн урăх сăмах çÿрет: пил (пехил). Ахăртнех, çак араб сăмахĕ чăн чăвашла формăна вăтам ĕмĕрсенчех (XIII—XIV) хĕссе кăларнă.

Read More »