Намăс çурчĕ ][ Анатолий Кибеч

Повесть

Таланов Владимир диплом ĕçне компьютерпа пичетлесе пĕтернĕ хыççăн йăнăшсем çук-ши тесе тепĕр хут пăхса тухрĕ те аллисене çÿлелле çĕклесе карăнса илчĕ. Çакна çырас тесе ăçта кăна çитмен пуль, кампа кăна калаçса пăхман пуль. Çулне вара çамрăк тĕпчевçе Чечеков доцент кăтартса пычĕ. Темине те çавă сĕннипех суйласа илнĕччĕ ĕнтĕ: «Ф. С. Морсков -чăвашсен паллă купци». Тÿрех каламалла, Малаллине вулас

Advertisements

Sijen3

• Çын

ушкăнне усал

сунни

• Ушкăна хирĕç

юри суйса

элеклени

• Тĕн

пăтрашăвĕ

• Суя

япаласене

пуççапма

чĕнни

• Тĕшмĕш,

ăрăм

Ej, Şülti Tură, Aslă Tură, Căvaš Turri! Şĕr şince pĕr pek kurăk şuk, pĕr pek jyvăş şuk, pĕr pek şyn şuk, pĕr pek halăh şuk. Kašnin hăjĕn săn-săpacĕ, cunĕ, hăjne syhlakan Turri. Căvaš şynnin te şavah.
Ej, man Turrăm! Sana kürentereken sahal mar tupăncĕ. Esĕ pĕrten-pĕrre pulsa pirĕn pata tĕrlĕ jatpa kiltĕn. Sanran: Hĕvel turrincen, Ujăh turrincen, Şĕr turrincen, Šyv turrincen kulcĕş! Hăjsen turri şyn jevĕrlĕ pulnipe muhtancĕş. Căvaš šutlat’ urăhla: şyn văl nihaşan ta Tură šajne şĕklenejmest. Şynran Tură tuma kirlĕ mar. Căvaš Turri hăjne jevĕr — kašnine purnăş parsa pulăšsa pyrakan, usalran syhlakan hăvat, halăh hütlĕhĕ, tĕrekĕ. Căvaš valli Căvaš Turri pur.
* * *
Ej, türĕ Turrămăr! Esĕ pire ĕmĕr-ĕmĕr ĕnenĕve, ĕmĕte, juratăva cĕrere uprasa yrlăh şulĕ şine tuhma vĕrentse pyratăn, văjna-halna šellemestĕn. Epir vara San parhatarna tivĕş şynsem pulajmarămăr.
Numaj šutlarăm, puşăma vatrăm: mĕnšĕn-ha şakă şută tĕncere telejsĕrrisem şav teri jyšlăn? Pĕrisem kalarĕş — šăpamăr şapla, teprisem — samanana hurlarĕş. Epĕ vara šutlatăp urăhla: ci telejsĕrrisem Sana, hamăr Turrămăra mannisem. Un pekkisen mulĕ te, sumlă jacĕ te pulĕ, telejĕ — ajkkine tărsa julĕ.
Yră Turrămăr, San tivletüsĕr epir nihăşan ta parhatar kuras şuk.
* * *
Ej, Căvaš Turri! Kamsem-ha vĕsem Sana k
ürentereken jĕksĕksem?
Sana tirkeşşĕ, Sana sivĕleşşĕ căvašlăhran părănnisem, tăvan halăhne mannisem, usal ĕşpe şylăha kĕnisem, urăh halăh turrine puşşapakansem. Şyn văl şapla: mĕn cuhlĕ şylăhĕ numajrah, şavăn cuhlĕ Turăran ajakkarah. Ăna Tură kirlĕ mar. Esĕ şuk pulsan javaplăh ta şuk, irtĕhse purănma irĕklĕ. Ăšra usal syvlăš huşalanat’, şynlăh manăşa julat’. Sana ĕnenmen şyn kĕşeh Esrel curine şavrănat’.

* * *
Ej, Tură! Epir San umra ajăplă. Şapah San yrlăhna, juratăvna tivĕş. Pirĕn urăh Tură şuk, Sanăn ta urăh halăh şuk. Epir te, Esĕ te pĕr hujhăpa, pĕr asappa, pĕr savănăşpa purănatpăr. Tivĕşeh mar pulsan ta, San şumra hütlĕh šyratpăr. Kaşar pire, ajvan acusene. Hăv hăvatna an šelle, hajarlăhna an pusar, halăha sijenleken sutăncăksene an hĕrhen. Şuntar vĕsene, pĕter vĕsene, purlăh săptărsa pirĕnten kulsa purănakansene. Şavsene pulah pĕrlĕh şuk. Tĕp tu vĕsene. Ütne te căvaš şĕrĕ an jyšăntăr, vyşă şăhansem, jytăsempe šakkalsem şise jaccăr. San hajarlăhu ytlarah usal văjsem valli pultăr.Малаллине вулас

Пахчари Кушак ][ Анатолий Кибеч / Anattolĕj Kipec

Кĕтмен çĕртенех пахчаçă пулса тăтăм. Çынсем мĕн тунине кура-курах вĕренетĕп. Халĕ эпĕ туман ĕç те çук. Тимĕр пăрăх касса сыпасси те ним те мар. Кăçал ав пĕчĕк пÿрт лартма шут тытрăм. Иртен пуçласа каçченех хам пĕлнĕ пек каскалатăп, савалатăп, пăта çапатăп. Вăхăт çитсен кăнтăрлахи апата ларатăп.

Апачĕ пĕр майлăрах ĕнтĕ. Икĕ çăмарта, сĕт, тепĕр чух кăлпасси татăкĕ. Курăк ярса чей вĕрететĕп. Хăяр, улма-çырла…

Акă паян та апат вăхăчĕ çитрĕ. Пăсма пуçланă кивĕ дачăна кĕретĕп. Пăхатăп, апат хутаççи çук-мĕн. Тем чул шырасан та тупаймарăм. Типе пуçланă çăкăр таткипе хăяр илтĕм те тухрăм.

Хамран инçех мар дача лартнă Аркадий иртсе пырать.

– Ниепле те тавçăрса илейместĕп-ха. Кăнтăрлахи апатсăр тăрса юлтăм вĕт. Сĕтел çинчех выртатчĕ. Таçта кайса кĕнĕ-çке, – тетĕп.

– Йĕке хÿресем пуль. Çавсем ытла чăрсăр, – тет Аркадий.

– Ну, калăпăр, кăлпасси таткине çисе янă-ха вĕсем. Çăмартисем ăçта-ха, çинĕ пулсан хупписем пулмалла-çке.

– Чăмăрлах илсе кайма та пултарнă.

– Çăмарта вăл çаврака та яка вĕт-ха, йĕке хÿре мĕнле сĕтĕртĕр ăна.

– Э-э, вĕсем тавçăруллă. Пĕри çурăм çине выртать те çăмартана хăй çине хурать, тепри ăна хÿринчен туртать, шăтăкалла сĕтĕрет, – хăйĕннех перет Аркадий.

Тĕлĕнсех кайрăм. Ун пек каланине халиччен илтменччĕ.

Ну, юрĕ. Ĕçе тытăнтăм. Кăштах тăрсан хăма илме тесе кивĕ дача айккинелле кайрăм. Куратăп, ман хутаç вырта парать. Чăрмаласа çурса пĕтернĕ. Кăлпасси çук. Çăмартисем хутаçрах.

– Мĕне пĕлтерет-ха ку? Мĕнле майпа ман хутаç кунта çитсе выртнă вара (Çук, капла юрамасть, – калаçатăп хампа хам.

Тепĕр кун кăнтăр апатне хутаçран кăларса çăкăр хумалли тимĕр ещĕке вырнаçтартăм. Самай ĕçлесе ĕшеннĕ хыççăн апат çиме тесе кĕтĕм. Пăхатăп – ещĕк уçах. Кăлпасси каллех çук. Ещĕке хупма маннишĕн хама ÿпкелешсе илтĕм те мĕн пуррине çикелесе лăплантăм.

– Чим-ха, ыран лайăхрах сăнам. Кам хуçаланать-ха пахчара?

Тепĕр кун вăхăтран-вăхăта кантăк витĕр пăхкаласа тăтăм. Ак тамаша. Çăкăр хумалли тимĕр ещĕк çинче пĕр кăвак кушак лара парать. Малти урисемпе чăрмала-чăрмала ещĕке уçрĕ те…

Чăтса тăраймарăм, чупса кĕтĕм. Ним те шарламасан каллех апатсăр тăрса юлма пулать.

Кушак маччаналла тапса сикрĕ.

Тепĕр кун апат хутаççине ĕç хатĕрĕсем выртакан ещĕке хурас терĕм. Шанчăклă. Кушак та туртса уçас çук. Отпуск вĕçлениччен ĕлкĕресчĕ тесе çине тăрсах ĕçлетĕп. Кивĕ дачăра кĕмсĕрт! туни илтĕнсе кайрĕ. Кĕретĕп. Леш ещĕкре темскер шакăртатать. Туртса уçма ĕлкĕртĕм кăна, кушак ухă йĕппи пек сирпĕнсе тухса тарчĕ.

Ещĕк тавра пăхкалатăп, нимле шăтăк та çук. Ăна хупсан айккинчен пĕр пĕчĕк çурăк кăна тăрса юлать. Мĕнле хĕсĕнсе кĕме пултарнă-ха? Кăлпасси шăршине сиссен тем тума та хатĕр иккен.

Тепĕр тесен, пахчара пурăнакан кушака та ăнланма пулать. Веçех хăйĕн тăрăшмалла. Пурнăçшăн кĕрешмелле. Ман та унтан юлас килмерĕ. Текех апат хутаççине тимĕр витрене хурса çиелтен йывăр япалапа пусарма тытăнтăм.

Леш яштака кăвак кушака дача патĕнче тата темиçе хутчен те куртăм. Хăрарĕ пулас. Текех килми пулчĕ.

Ĕçленĕ чух пуçа темле шухăш та пырса кĕрет. Хăюллă кушак та аса киле пуçларĕ. Çуркунне дача алăкĕ умĕнче пĕр-ик хутчен хырăмне çурса янă йĕке хÿре виллисене асăрханăччĕ. Тавçăрса илтĕм. Çак кушакăн ырă ĕçĕ вĕт-ха ку.

– Çук, капла юрамасть. Ырă тăвакана ырăпах тав тăвасчĕ-ха.

Малашне хам апатран кăшт уйăрса кушака парса хăварма тытăнтăм. Каллех пыма пуçларĕ. Пĕрне-пĕри хăнăхса çитрĕмĕр. Туслă тесен те юрать.

Чăваш Турри – Кĕлĕ ][ Анатолий Кибеч

Анатолий Кибеч / Anatolij Kipec

Ефимов Анатолий Ильич Чăваш Енĕн Канаш районне кĕрекен Чулкăмака ялĕнче çуралнă. РФ ÇП пайташĕ (1998), педагогика ăслăхĕсен кандидачĕ (1976), Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ (1977). [wiki] «Юратнă юрăсем» (1995); «Пурнăç çулĕ такăр мар» (1995); «Чăваш пулма çăмăл мар» (1996); «Хĕç тумалли хурçă» (1997); «Юратусăр телей çук» (2000); «Улăп таврăнни» (2001); «Пурнăç кĕнеки» (2002); «Кĕлĕ» (2004); «Шартлама» (2005) кĕнекесен авторĕ. [wiki]

“Кĕлĕ” кĕнекинчен илнĕ малаллахи текстра Анатолий Кибеч хăйĕн тытса тăракан е шухăшласа кăларнă тĕн кĕллисемпе пайлашать. Калуçăн шухăшĕ тăрăх кашни халăхăн хăйĕн турри пур. Автор турă вăл – усалтан хăтаракан пĕр-пĕр  хăват тесе, суя турă тăратса лартать. Кĕнекене этнорелиги, нью эйдж, ăрăмпа тĕшмĕш тавраш вĕрентекенĕсем куллен цитатăлаççĕ. Вапа çакă кĕнеке хăйне евĕр культ пулса тăчĕ. VulaCv ку проза хайлавне ăс-хакăлĕ енчен хавшак тата турра пĕлми çынсемшĕн ырă мар тĕслĕх, унсăр пуçне нацилĕх туйăмĕсене урлă кĕрсе çынна тĕрĕс тĕнрен суптаракан сиенлĕ вĕрентÿ шутне кĕртет. Анчах çак хайлав урлах халăхла çĕнĕ е çĕнĕрен чĕртнĕ тĕнсен хавшак, теологи енчен ансат тата пăтрашуллă шухăшĕсем çинчен пĕлÿ илме пулать. Малаллине вулас