‘tell my father to dig me a grave’: two bride songs

Пĕр блоггер Геннадий Айхи пухса кăларттарнă Чăваш литературин анталогийĕнче хăйне тĕлĕнтерекен, туйăм вăратакан сăвăпа паллашать. Спиридон Михайлов çырнă сăвă ăна Морокко юрăçин сăввине аса илтерет. Çакă каçăпа усă курса паллашма пулать: ‘tell my father to dig me a grave’: two bride songs Спиридон Михайловăн сăввине асăнса хăварсан та лайăх: Юнкă Ах, эсĕ, Юнкă, ман тăван […]

Поэт хăвачĕ ][ Леонид Лялькин / Leonitt L’al’kkĭnn

Айхине

Санра тапса тăратчĕ пултарулăх,
Ÿнер хăвачĕ — чи ăста талант.
Сана таптаймĕ шелсĕр вилĕм-хурлăх,
Мĕн пур тавралăх, эс ан йĕр, шăплан.

Эс ху ятна тĕнче шайне çĕклерĕн,
Тĕнче умне кăлартăн халăхна.
Поэзи пахчинче куллен ĕçлерĕн,
Шăратрăн кĕмĕл пек таса ăсталăхна.

Çиçет хĕвел пек çутă ăс вучахĕ,
Эс чĕртнĕ ăс-тăна хĕрсе çунать.
Сăмахлăх хирĕнчи сар тул пучахĕ
Куç виçейми уйра пиçсе тулать.

Тĕвĕленет чĕр шухăш ик çунатлăн,
Вĕçет пин-пин чĕре хĕлхемĕн уçлăхне.
Асамлă шăплăхра сассу янрать хăватлăн,
Тĕнче тăнлать ăстаçă сăмахне.

Аваллăх çӳпçинче эс пĕрчĕн-пĕрчĕн
Тĕпчерĕн халăхăн сӳнми ăсне.
Эс тăрăшни пур вăхăта çĕнтерчĕ,
Эс çирĕп тытрăн кимĕ парăсне.

Чун-чĕрене, ăса чĕртсе вĕçмелĕх
Поэзи сывлăшне кĕртен чăвашлăха,
Çав çăл куçран куллен выртса ĕçмелĕх
Хăват паратăн эс çуратнă халăха.

(*)

Геннадий Айхи: Пуçламăшĕ

Геннадий Айхи

“Аттесен ячĕпе” ярăмран


Пуçламăшĕ

Поэма

1

Тупмалли

1 2 3 4 5
6 7 8

Туятăп эп: ман пит çинче
вĕри те сарлака куçсем
йывăрланса та юнăхса
çывăхараххăн туртăнаççĕ.
Вĕсем сана йăлтах-йăлтах:
урусене, аллусене,
куçусене, — хĕвел хĕртсе
çÿхен çемçетнĕ çĕмĕрт пекМалаллине вулас

Геннадий Айхи: Чĕрĕ тĕвĕ

[poemă sypăkĕ]

Питех сухал та тĕксĕмлетнĕ,
çапах та камшăн та пулсан
пулас килет алла вĕрентнĕ
упа çури пек хушăран.
Эп хам вăя шанми пулсассăн,
вĕчĕхÿ çеç юн таппинче
хĕрхÿн йÿçмешкĕн пуçласассăн,
ÿт-тир сисмелĕх пит çинче
вĕри куçсен мускулĕсем
йывăрланса туртăннине те
туймалăхах пулса çитсен –
епле пулин те, кам патне те
пулин – каçпа е ирхине –
сăлтавсăр-мĕнсĕрех кĕресчĕ,
вĕри вителĕкÿ çине
çил шăнтнă пуçăмпа ÿкесчĕ.
Сан аллусен вĕрилĕхне
туясчĕ çеç… Вара – çитет те:
каллех пĕлетĕп – эс шанан.
Эс маншăн Атăл та, анне те,
çĕршыв пек кирлĕ эс мана.

1954-1956, Мускав

Геннадий Айхи: Никам тути, никам чĕлхи те

[“Galină” săvăran]

Никам тути, никам чĕлхи те
Ман пек калаймĕ сан ятна, —
çемçе те тикĕс, витĕр-витĕр
таса сассем тупса кăна —
тутан кашни хусканăвне те
пĕр тикĕс шутарса пырса,
чĕлхе-çăварăн ăшшине те
пĕр сивĕтсе, пĕр ăшăтса —
эп калаятăп çак ята…

Çапла, тен, суккăр çын тата:
чăр-чăр чĕвĕлтетÿ илтсе,
юрланă кайăка курасшăн,
ун пÿ-сине, тĕсне пĕлсе,
сас хăватне ăнланаясшăн
тутисене хускаткалать…

Эп тĕлĕк витĕр туртăнатăп, —
ăнран кайса пăшăлтататăп —
хам та сисмесĕрех — çапла.
Мĕнпур ÿт-пĕвĕм ыратни те,
Пур хускану та ман — йăлтах —
Вăл — сан ятна чĕр сывлăш витĕр
Тупса пăшăлтатма анчах!..
 i{content: normal !important}

Геннадий Айхи: Ятсăр сăвă

Тем те пулĕ кайран. Пулĕ уйрăмлăх, пĕрлĕх,
Ĕç, çемье, кил ăшши… Пурпĕр ман пурнăçра
Çутă вăрттăнлăх пулнă хĕрарăмлăх, хĕрлăх
Уçăлми тупсăм евĕр упранĕ санра.

. . . . .
Ик эрне килĕмре пурăнатăп чиперрĕн,
Ик эрне куçма-куç кураймарăм сана.
Çынсенчен сан пирки эп ыйтса пĕлеймерĕм, —
Сан ятна асăнсан, шÿт сăмах пуçланать.
Ăнлансам эс мана: саншăн эп вăтанмастăп,
Хăрамастăп манран куç хĕссе куласран, —
Ниепле те йышра лăпланса лараймастăп,
Сан пирки: «Вăл хĕр пуçăн…» тесе хускатсан…
Астăватăн-и эс (ун чухне эп ачаччĕ):
Инçетри улăха тухса кайрĕç хĕрсем.
Йĕпе атă çине сарă вăрă сапатчĕç
Кустăрма хушшипе явăнан курăксем…
Юлашки вут çути сан çинче ялтăрарĕ, —
Иккĕн кайрăр эсир… Сÿнсе ларчĕ вучах.
Юнашар прачкара сан юрру янăрарĕ, —
Калаçмарăр эсир, — эп лăплантăм кăштах.
Эп вăрантăм ирех. Хыр тăрри хĕрелетчĕ…
Çывăхрах, ĕшнере, чÿхенетчĕ çĕн кун.
Турта пуçĕ çинче çилпеле чÿхенетчĕ
Йĕпе çĕмĕрт лексе сенкерленнĕ саппун.
Эс, паллах, юнашар, — эп пăхмасăр чухларăм, —
Сулхăнра эс тăран — витĕр-витĕр сенкер…
Çакăн евĕр сăн курнă пуль Атăл тутарĕ,
«Уйăх хĕрĕ» ята чи малтан тупнăскер…
. . . . .
Темшĕн айăплă пек — сукмаксем пĕр килсен те,
Халь иртен инçетрен эс, иртен пуç чиксе.
Куçма-куçăн юлсан — ачапча куçĕсем пек
Вăтантарĕç пире çĕрулми çеçкисем.
Мĕншĕн айăплă эс; — Туй пирки шутламан эс,
Пĕр сăмах каличчен малтан çиччĕ виçмен.
Ма хăвна упраман, ма унран сыхланман эс;..
«Ку мана илмесен, урăх тупăп», — темен.
Юлашки хут — итле! — автансем авăтаççĕ,
Хĕвеле хирĕçле храх уран çаврăнса.
Туйăнать хăш чухне — тен, пире йыхăраççĕ:
«Çула тухăр пĕрле алла ал тытăнса!»…
Чĕлтĕрти кĕрен кĕл пек Хуркайăкăн Çулĕ
Чÿхенет, чĕтренет лăпкă ял çийĕпе…
Тен, ачу, ыйхинче, аллине кăнтать пулĕ,
Кăкăрна ăшăтать пуль вĕри тутипе.
Тем те пулĕ кайран, пурнăç улшăнĕ тĕрлĕ,
Çакăнта çырни çеç курнас çук урăхла.
Эп ун чух кăшт ăнкарнă хĕрарăмлăх, хĕрлĕх
Юлĕ çавăн пекех, — тупсăмне уçмасла…
Тем те пулĕ кайран. Пулĕ уйрăмлăх, пĕрлĕх,
Ĕç, çемье, кил ăшши… Пурпĕр ман пурнăçра
Çутă вăрттăнлăх пулнă хĕрарăмлăх, хĕрлăх
Уçăлми тупсăм евĕр упранĕ санра.
. . . . .
Ик эрне килĕмре пурăнатăп чиперрĕн,
Ик эрне куçма-куç кураймарăм сана.
Çынсенчен сан пирки эп ыйтса пĕлеймерĕм, —
Сан ятна асăнсан, шÿт сăмах пуçланать.
Ăнлансам эс мана: саншăн эп вăтанмастăп,
Хăрамастăп манран куç хĕссе куласран, —
Ниепле те йышра лăпланса лараймастăп,
Сан пирки: «Вăл хĕр пуçăн…» тесе хускатсан…
Астăватăн-и эс (ун чухне эп ачаччĕ):
Инçетри улăха тухса кайрĕç хĕрсем.
Йĕпе атă çине сарă вăрă сапатчĕç
Кустăрма хушшипе явăнан курăксем…
Юлашки вут çути сан çинче ялтăрарĕ, —
Иккĕн кайрăр эсир… Сÿнсе ларчĕ вучах.
Юнашар прачкара сан юрру янăрарĕ, —
Калаçмарăр эсир, — эп лăплантăм кăштах.
Эп вăрантăм ирех. Хыр тăрри хĕрелетчĕ…
Çывăхрах, ĕшнере, чÿхенетчĕ çĕн кун.
Турта пуçĕ çинче çилпеле чÿхенетчĕ
Йĕпе çĕмĕрт лексе сенкерленнĕ саппун.
Эс, паллах, юнашар, — эп пăхмасăр чухларăм, —
Сулхăнра эс тăран — витĕр-витĕр сенкер…
Çакăн евĕр сăн курнă пуль Атăл тутарĕ,
«Уйăх хĕрĕ» ята чи малтан тупнăскер…
. . . . .
Темшĕн айăплă пек — сукмаксем пĕр килсен те,
Халь иртен инçетрен эс, иртен пуç чиксе.
Куçма-куçăн юлсан — ачапча куçĕсем пек
Вăтантарĕç пире çĕрулми çеçкисем.
Мĕншĕн айăплă эс; — Туй пирки шутламан эс,
Пĕр сăмах каличчен малтан çиччĕ виçмен.
Ма хăвна упраман, ма унран сыхланман эс;..
«Ку мана илмесен, урăх тупăп», — темен.
Юлашки хут — итле! — автансем авăтаççĕ,
Хĕвеле хирĕçле храх уран çаврăнса.
Туйăнать хăш чухне — тен, пире йыхăраççĕ:
«Çула тухăр пĕрле алла ал тытăнса!»…
Чĕлтĕрти кĕрен кĕл пек Хуркайăкăн Çулĕ
Чÿхенет, чĕтренет лăпкă ял çийĕпе…
Тен, ачу, ыйхинче, аллине кăнтать пулĕ,

ăкăрна ăшăтать пуль вĕри тутипе.
Тем те пулĕ кайран, пурнăç улшăнĕ тĕрлĕ,
Çакăнта çырни çеç курнас çук урăхла.
Эп ун чух кăшт ăнкарнă хĕрарăмлăх, хĕрлĕх
Юлĕ çавăн пекех, — тупсăмне уçмасла… i{content: normal !important}