Халăх: Хаяр Иван патша Хусана тытса илни

16-мĕш тата 18-мĕш ĕмĕрсен хушши. Ку тапхăр тĕлне чăвашла сăмахлăх сăмах вĕççĕн кăна тытăннă. Фольклор сăмахлăхĕн хăш пĕр тĕслĕхĕсене ку тапхăрпа çыхăнтарма пулать… Тĕплĕнрех→


Хаяр Йăван Патша Хусана Тытса Илни

(Халап)

Иоанн Василич патăша
Мускавра çарă пухать те,
Кимĕсем çине лараççĕ те
Атăл тăрăх анаталла
Анаççĕ юхса.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Ермей Рожанский

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Ермей Рожанский – Атăлçи тăрăхĕнчи халăхсене Христос тĕнне кĕртес тĕлĕшпе ĕçленĕ миссионер. 1780 çулта вырăнти халăхсене хăйсен чĕлхипе тĕн çыравĕсемпе тивĕçтермешкĕн Чулхулара йĕркеленĕ шкулăн чăвашла-тутарла ушкăнне ертмешкĕн ăна шанса панă… Тĕплĕнрех →


Ермей Рожанский

(1741 — вилнĕ çулĕ паллă мар)

Ермей Иванович Рожанский — чăвашсен кивĕ çырулăхне йĕркелекенĕ, вĕрентÿçĕ, çыравçă, куçаруçă. Халăхра ăна «хаяр пуп» тесе ятлани те, «пирĕн вĕрентÿçĕ» тесе ырлани те пулнă. Вырăс тĕнне вăйпа кĕртес тесе çÿренĕшĕн авалхи тĕнпе пурăнакан чăвашсем ăна çапса пăрахас патне çитнĕ. Каярахпа, чăвашсене тăван чĕлхепе вĕрентес тесе тăрăшнă чухне, хÿтĕлеме пуçланă. «Икĕ вут хушшинче ăшталанса ирттернĕ хăй ĕмĕрне Ермей Рожанский,— тенĕ В. Г. Родионов тĕпчевçĕ,—пĕр енчен вăл тăван халăха хÿтĕленĕ, тепĕр енчен ăна хăйĕн йăли-йĕрки-сенчен пистернĕ». Патша енчен те хĕснĕ вĕрентÿçе — шалу памасăр муритленĕ. Халăхĕ та хапăлласах йышăнман — кĕлĕсенчен хăваласа янă.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Кивĕ Çырулăх Тапхăрĕ

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Кивĕ Çырулăх Тапхăрĕ

ХVIII емĕр Раççейпе Атăл тăрăхĕнчи халăхсемшĕн питех те пысăк пĕлтерĕшлĕ. Пĕрремĕш Петĕр, Кĕтерне майра патша Чăваш çĕр-шывне килсе çÿрени йĕрсĕр юлман: хресчен пуçĕпех улпутсен тарçи-тĕрçи пулса тăнă, хысна лашманне лекнĕ. «Россия вошла в Европу, как спущенный корабль, при стуке топора и при громе пушек»,— тенĕ А. С. Пушкин. Пурттипе вылятаканĕ те, туппине шăратаканĕ те мĕскĕн халăх пулнă.

Малаллине вулас

Хура Халăх Куççуллисем…

Хура Халăх Куççуллисем…

Хура халăх куççуллисем, ай, шывсем мар…
Шур Атăла юхса, ай, пĕтес çук.
Атьăр юрлар, атьсем, ай, юрлар-ха
Сак айĕнчи савнă, ай, юррине.

Малаллине вулас

Халăх: Разин чĕлĕмĕ

Разин Чĕлĕмĕ

Жигули тăвĕсем хушшинче пĕр паллă ту пур, ăна пуринчен ытла Степан Разин юратнă. Унăн ячĕ — «Молодецкнй курган».

Разин Чĕмпĕр хули патĕнчен хăйĕн юлташĕсемпе пĕрле патша çарне хирĕç çапăçать, çав вăхăтра аманать, вара юлташĕсем ăна кимĕ çине вырттараççĕ те Атăл тăрăх шыва май юхса анаççĕ.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Вырăс Патшалăхне Кĕнĕ Хыççăнхи Халап-Сăмах

16-мĕш тата 18-мĕш ĕмĕрсен хушши. Ку тапхăр тĕлне чăвашла сăмахлăх сăмах вĕççĕн кăна тытăннă. Фольклор сăмахлăхĕн хăш пĕр тĕслĕхĕсене ку тапхăрпа çыхăнтарма пулать… Тĕплĕнрех→


Вырăс Патшалăхне Кĕнĕ Хыççăнхи Халап-Сăмах

XVI ĕмĕрте Чăваш çĕрĕ çине вырăс патшалăхĕ сисĕнмеллех витĕм кÿме пуçланă. Чулхула (ăна 1221 çулта никĕсленĕ), Кăрмăш (1372), Сăр (Васильсурск, 1523) хулисем вырăссемшĕн Атăл тăрăх анаталла анмалли вăйлă никĕс пулса тăнă. Хайсен пусмăрне тÿсейми тарăхнă халăх вырăс патши пулăшасса шаннă. Турхан-мăрса таврашĕ тутар майлă çаптарнă. Халăх унталла та, кунталла та туртăнма пуçланă.

Малаллине вулас

Тереш хĕрне антăм та…

15-мĕш тата 16-мĕш ĕмĕрсен хушши. Ку тапхăрта çырса хăварнă палăксем е вĕсен копийĕсем çук. Халăх хушшинче сăмах вĕççĕн упранса юлнă фольклор сăмахлăхĕн хăш пĕр тĕслĕхĕсем ку тапхăрта пуçланнă теме май пур… Тĕплĕнрех →


Тереш Хĕрне Антăм та Хăмла Татрăм

Тереш хĕрне антăм та хăмла татрăм,
Мăй (ă)ма хура çĕлен те явăнтартăм.
Ÿпне ялне пытăм та çурт çавăртăм,
Аюл тамăк хуранне пуçăма ятăм.

Малаллине вулас