Тупа сăмахĕсем

Sijen1

• Суя тĕн

• Тĕшмĕш

Халăх йăлинче тупа, ант туни, шăрт тытни, причак çини паллă вырăн йышăннă. Вăл йăласен сăмахлăхĕ те пысăк пĕлтерĕшлĕ.
Пурнăçăн тĕрлĕ саманчĕсенче çынсем пĕр-пĕрне, кил-йыша, ял-йыша, пат-шапа Турра (малашшăн ума пысăк тĕллев лартса) хăйсене хăйсем е çын умĕнче сăмах параççĕ. Çстла сăмах панин тĕрлĕ тĕслĕхĕсем упранса юлнă. Ача-пăча вăйăра е вĕренÿре сăмах тытни пĕр майлă, хĕрпе каччă юратса сăмах пани е кÿршĕ-аршă хирĕçсе кайса шăрт кăларни тепĕр тĕслĕ. Ялти хутшăнура, халăхпа патшалăх умĕнче тытнă сăмах пачах урăхла. Вăл сак-кун çирĕнлетнĕ йышăну вырăннех пулнă. Тупа туса пăрчак (причак) çинĕ, хĕсметрен салтак ятне вараламасăр таврăннă çынна халăхра виличченех хисеп тунă. Тупа сăмахне тытманни (чуна сутни) палăрнă çынна ял урăх-ран нихçан та шанман, тепререн тупа тутарман.
Тупа туни кирек хăçан та мĕнле те пулин ĕçпе, япалапа, пулăмпа çыхăннă. Турă, Хĕвел, Çăлтăр тата ытти хăватсен ячĕсемпе тупа тунă чухне çурта çутнă, сăхсăхнă, пĕтев (талисман) япалине çĕкленĕ. Еçпе, çĕрпе, пурлăх-ыр-лăхпа çыхăннă туиа вăхăтĕнче çăкăр, тăвар, шыв, пыл, чăкăтпа усă курнă. Чыспа тивĕçе, ирĕклĕхпе танлăха хÿтĕлеме тупа тунă чухне çын тупăк, лаша, сĕтел, ака шăрчĕ, пуртă, хĕç, шăпа патакĕ (пучушиш) тата ытти япаласем урлă алă тытса калаçнă.
Арçын çĕр кăшласа, хĕç е çĕçĕ вĕçĕнчен çăкăр çыртса (пăрчак çисе) тупа туни тĕрĕслĕхшĕн, халăхшăн, çĕршывшăн кирек хăçан та пуçа хума хатĕр-рине кăтартнă. Хĕрарăм алла ача тытса, Хĕвел çине пăхса сăмах пани чи çирĕп тупа шутланнă. Айăплă тенĕ ч
ухне айăпне йышăнман çын çапла ăнтăхсан (тупа тусан) ăна ĕненнĕ, айăпламасăр хăварнă.Малаллине вулас

Пехилпе халал

Sijen1

• Суя тĕн

Пехиле ватă çын хăйне пулăшнăшăн, пăхса пурăннăшăн тав туса ка-лать. Пехил сăмахĕпе пĕрле асăнса упрама паха парне параççĕ.
Уйрăлса каякан çын юлакансене асра тытса, усă курса пурăнма япала, укçа-тенкĕ, кил-çурт тата ытти те халалласа хăварма пултарать. Халал сăмахĕсем, халал сăввисем, халал кĕллисем пулаççĕ. Вĕсенче çирĕпленнĕ илемлĕх мелĕсемпе, çаврăмсемпе, хутламсемпе тăтăш усă кураççĕ.

Емĕр-ĕмĕр иксĕлми сăвап курччăр чăн чăваш тĕнне упраса хăварнă несĕлсем, вĕсен тăхăмĕсем — нимрен хăрамасăр хăйсен тĕнĕ çинчен каласа панă Ухинккел, Клемтел, Çĕнĕ Йĕлмеллĕ халăхĕ. Юлашкинчен сире Селтилет акка тунă кĕлĕ сăмахĕсене улăштарса çапла калам:

Пехил ÿснĕ çĕршыва, унăн сывлăшне, ывăлне-хĕрне, ваттисене, пур тăвансене, кунта килнĕ хăнасене, кунта пурăнакан пур халăх ачисене! Пехил тĕп чăваш тулашĕнче пурăнакан чăн чăвашсене, вĕсен çĕрне, шывне, сывлăшне, вăрманĕсене, ялĕсене! Пехил вĕсен ваттисене, çамрăкĕсене, выльăхне-чĕрлĕхне, пĕтĕм çут çанталăкне.

Пехил! Пехил! Пехил!

Чун тухиччен каламалли сăмах

Ылтăн Хĕвел, ылтăн Уйăх, ылтăн Çăлтăр. Тав сире пире çуратнăшăн, çĕре тăрантарнăшăн, вăрмана ăшăтнăшăн, шыва тасатнăшăн. Пехил! Пехил! Пехил!

Халал

Ан йĕр, хĕрĕм, виçĕ карта сурăхăмран пĕр карти сана халал.

Манăн поçа хăварсамăр, поçри хошпу халаллă.

Ухăт

Чăвашла-вырăсла сăмахсарта «ухăт» сăмаха «отчитывать, врачевать чтением молитв» тесе ăнлантарнă. Ытарлатса каланă чухне вăл сăмахпа «колотить, дубасить» пĕлтерĕшпе усă курнă.
Мăчавăр айăпа кĕнĕ çынна тĕрĕссине калаттарас, айăпне йышăнтарас тесе хистесе, ÿпкелесе калакан сăмахлăх тĕсне ухăт тенĕ.

***
Ял сăмахĕ йывăр, сана ятна тивекен сăмах тухнă. Ăна пуç çинче йăтса çÿриччен чун çинчен сирсе пăрахни аван.
Ку айăпа эсĕ çын астарнипе, васканипе, нуша килнипе тума пул-тарнă. Уншăн айăплă пулсан айăпна йышăн, вара эпĕ сана айăпа каçар-малли çул-йĕре пăхăп; асапна сирĕп, ял сăмахне чарса лартăп.
Ним çукран ятра çÿрени уссăрман , каçару ыйтнипе никам та хур курман.
Таса пул! Таса пуçа элек витеймест.

***
Каçар ман айăпа, тĕнче тытан Аслă Турă! Хăвăн вĕçсĕр хăватупа тата хăватун ырă пархатарĕпе манăн тĕрĕс мар ĕçсене, вырăнлă мар шухăшсе-не, таса мар кăмăлсене тасат! Малашне йăнăш тăвасран упранма пулăш, тĕрĕс мар каласран упранма пулăш, çын сăмахĕ хыççăн каясран упранма пулăш!
Айăпсăрах айăп айне пуласран пăрăнма вĕрент! Чăннине чунпа курма пар, тĕрĕссине ăспа картма пар! Куçсене çутă курма тунă: чăн пулнине чăн пулнă тесех калама пар, суяна суя тесех сирме пулăш. Хурана хура тесех калаттар, тасана таса хальлĕнех тÿрре кăлар!
Ухмахпа пуçтахран пăрăнмалла пултăр. Усал-тĕселе, хура хаяра ирĕке кайма ан пар!
Ирĕксĕртен айăп тунăран, хам тĕрĕс мар пулнăшăн каçару ый-татăп.
Эсĕ мана каçарăн, эпĕ сарăмсăр айăпланнă ĕçшĕн те каçарăн. Анчах эсĕ пирĕн тăшмана та çаплах каçарăн-ши? Тайăк пуçа тайăнма пар! Каçăр пуçа касăнма яр!