Елюк сăртĕнче

Александр Артемьев

Александр Артемьев — профессилле çыравçă, литератор. Шкултан вĕренсе тухсанах вăрçа кайса Германи, унтан Япони хирĕç çапăçнă, темиçе хутчен аманнă. Вăрçă хыççăн Мускаври литература институтĕнчен вĕренсе тухнă… Тĕплĕнрех→



Елюк сăртĕнче

Кашни çулах чи малтан Елюк сăртĕнче юр кайса пĕтет. Вара таврари хирсем хуралма тытăнаççĕ. Акă сăрт çамкинче хĕвел хытă хĕртнĕрен çĕр типсе çитнĕ ĕнтĕ, тĕллĕн-тĕллĕн çерем симĕслене пуçланă. Сад тавра лартса тухнă шурă ураллă хурăнсем те çуркунне çитнине сиснĕ. Вĕсен иртнĕ хура кĕртех хуралнă турачĕсем вăй илнĕ евĕр хĕрелме тытăннă.

Хурăнсем хушшинче хăмăр туналлă çăкасем тирпейлĕн вырнаçнă. Вĕсен турачĕсене юн тĕсĕ çапайман-ха: сĕткенĕ тулса хăпарайман. Акаци харсăр. Унăн тĕмисем хÿме пек ларса тухнă та хăйсемпе юнашар никама та вырăн парасшăн мар. Сирень тĕми сăпайлă. Унăн кÿршисен вырăнне йышăнмалăх чăрсăрлăх çук. Вăл ют ялтан килнĕ ларма хĕр пек именсе питĕ сăпайлă ÿсет. Анчах — ан шарла — вăл та хăй пурри çинчен систерĕ-ха. Пур ÿсен-тăрана та çамрăк чунлă çуркунне капăр тутăр парнелет.

Малаллине вулас

А. Артемьев: Салампи (3 пай)

Салампи

Александр Артемьев

Роман 12+

Шупашкар — 1966

 

Виççĕмĕш Пайĕ

Ял-Йыш

Çак хыпара илтсенех Казаков районтан телефонпа калаçрĕ. унтан хай те, фермăна килсен, Салампи патне кĕчĕ, Саланов та çул майăн кĕрсе тухрĕ, часах Пысăк Нинăран çыру килчĕ—туссем пурте пăшăрханса ÿкнĕ-мĕн. Салампи вара вĕсене пĕчĕк Валерик çинчен тĕрĕссипе йăлтах пĕлтерчĕ. Унтан, ял Советне кайса, ача ятне хăйсен çемйине çыртарчĕ.Малаллине вулас

А. Артемьев: Салампи (4 пай)

Салампи

Александр Артемьев


Роман 12+

Шупашкар — 1966

 

Тăваттăмĕш Пайĕ

Салтак Амăшĕ

Ыратать анне чĕри Хăй ачамĕшĕн.

Хурлăх, хурлăх çав тери Салтак амăшĕн.

П. Хусанкай.

Эй, салтак амăшĕ! Темиçе çул аслă çапăçу пынă чух çĕрлесерен çичшер вăранса пăшăрханнă аннемĕр, юнлă вăрçă хирĕнчи ачусене асăнса ура çинчех тĕлĕк курнă, Çавăк самантра та савăнаймасăр салтак-ывăлусене киле кĕтнĕ аннемĕр!Малаллине вулас

А. Артемьев: Салампи (2 пай)

Салампи

Александр Артемьев


Роман 12+

Шупашкар — 1966

Иккĕмĕш Пайĕ

“Салампи — Саламлă Ят”

Ах, яту хитре-çке санăн! Тупса хунă-мĕн такам…

— П. Xусанкай [*].

1945 çул. Кĕркунне.

Вăрçă анчахрах чарăнни кашни утăмра сисĕнет. Хулара та, ялти евĕрлех, шинеллĕ çын нумай, вăй питти арçынсем, çамрăксем — пурте тенĕ пекех шинельпе çÿреççĕ; вĕсен хул пуççийĕсем çинче пакун йĕрĕсем те çухалман-ха. Малаллине вулас

А. Артемьев: Салампи (1 пай)

Александр Артемьев — профессилле çыравçă, литератор. Шкултан вĕренсе тухсанах вăрçа кайса Германи, унтан Япони хирĕç çапăçнă, темиçе хутчен аманнă. Вăрçă хыççăн Мускаври литература институтĕнчен вĕренсе тухнă… Тĕплĕнрех→


Салампи

Роман

Тупмалли
Пĕрремĕш пайĕ: Хĕр ĕмĕрĕ хăналăх | Сивĕннĕ саламсем | Амăшĕн çĕр шухăш, хĕрĕн — пĕр шухăш | Икĕ хĕр
Иккĕмĕш пайĕ: “Салампи — саламлă ят” | Студентсем | Кĕрхи шăнасем | “Мама!”
Виççĕмĕш пайĕ: Ял-йыш | Сывалман сурансем | Йелтĕр йĕрĕ | Çамрăклăх
Тăваттăмĕш пайĕ: Салтак амăшĕ | Кил-йыш | Алмазов таврăнни | Автан çырми патĕнче

 

Пĕрремĕш Пайĕ

Хĕр Ĕмĕрĕ Хăналăх

Хĕр чухнехи пурнăçа
хăналăха, теççĕ.
—Н. Ашмарин.

Хĕрĕн кун-çулĕ хăналăх пекех.
—П. Xусанкай.

Купăс сасси илтĕнсен кĕрхи каç та илемлĕ.

Таçтан тури касри йăмрасем айĕнчен юрă вĕçсе килчĕ те, анат касри улаха чун кĕчĕ, тунсăхланă хĕрсен чĕрисем хаваслăн тапма тытăнчĕç.

Малаллине вулас

Александр Артемьев: Ан авăн, шĕшкĕ!

Александр Артемьев

Александр Артемьев — профессилле çыравçă, литератор. Шкултан вĕренсе тухсанах вăрçа кайса Германи, унтан Япони хирĕç çапăçнă, темиçе хутчен аманнă. Вăрçă хыççăн Мускаври литература институтĕнчен вĕренсе тухнă… Тĕплĕнрех→


Ан авăн, шĕшкĕ!

Калав

Хĕвел инçетри тусем хыçне пытанчĕ. Пин-пин çутăпа йăлкăшма пуçларĕ айлăмра ларакан Порт-Артур. Тинĕс çинчен нÿрĕ çил вĕрме тытăнчĕ. Пулăçсен шурă парăслă
киммисем пĕрерĕн-пĕрерĕн çыран хĕррине пырса чарăнчĕç.

Илемлĕ-çке эсĕ, Маньчжури каçĕ!

Çакăн пек çуллахи ăшă каçсенче эпĕ илĕртÿллĕ кăнтăр çанталăкĕпе сахал мар килентĕм. Анчах кĕçĕр кунта, ют çĕршывра, мана нимĕн те илĕртмест. Пĕртен-пĕр ĕмĕтĕм — Тăван çĕршыва хăвăртрах çитесси. Çуралнă ялăмра тăватă çулталăк хушши пулаймарăм, çамрăксен уявĕсенче савăнса çÿреймерĕм. Мĕнле-ши халь унта? Çак ĕмĕтпе çĕкленсе, порт еннелле васкатăп, ту хушшинчи ансăр, кукăр-макăр сукмакпа тинĕс хĕрринелле анатăп, аллăмри чăматан йывăрăшне те, кутамкка çакки хулпуççие каснине те сисместĕп.

Тăван çĕршыва кайма тухнă салтаксем порт çывăхĕнчи пĕр пысăк сада пуçтарăннă та пăрахут килессе кĕтеççĕ. Унта та кунта вут çути ялкăшать: салтаксем каçхи апат пĕçереççĕ. Йĕри-тавра калаçса кулни, юрлани илтĕнет.

Эпĕ, ушкăнтан ушкăна çÿресе, хамăр енчисене шыратăп. Сасартăк çывăхрах чăваш юрри илтĕнсе кайрĕ, анчах сăмахĕсем… «Она вон, шишка, она вон…» шăрантараççĕ иккĕн, чăваш сăмахĕсене вырăсларах каласа. Эпĕ, ним шутласа тăмасăр юрлакансем патне, пĕр лапсăркка улмуççи айне, чупса пытăм.

Малаллине вулас

Александр Артемьев: Sujpike

[Roman sypăkĕ]
Hĕr cuhne hĕrĕh” teni mĕne pĕlternine văl şirĕm vişşe kajsan tin ănlancĕ.

Jalhuşalăh institucĕ pĕterse, diplom ilnĕ Jegor Jegorov kanikkulsence kolhhosra lajăh ĕşlenĕshĕn kanmalli şurta kajma ikĕ ernelĕh putt’ofkă ilcĕ.

Părahutran jălăm şyranne ansa julsanah tĕlĕncĕ văl: Mĕn cuhlĕ kanma kileken! Purincen ytla – şamrăksem. Tata purte unran shukăl’reh tumlannă pek tujăncĕ ăna. Văl vara hăjĕn şipuşĕncen vătancĕ. Un şince shupkala puşlană kăvak kost’um. Urince spartsmensen rezin tĕplĕ pushmakĕ. Şapah Jakur aptramĕ-ha. Ăna ta tămran jăvalasa, hĕvelpe tipĕtse tuman. Jashtaka kĕletke, hulpuşşi şinelle kătralansa anakan hura şüş, şăltăr pek şunsa tărakan măşăr kuş, sikse vĕreken şăra jun, iksĕlmi havaslăh. Urăh mĕn kirlĕ tata jash şynna! Kĕsje tĕpĕ jakarah, tetĕr-i? Saltakpa stutent pujanni hăşan pulnă-i văl?

Hăjărlă şulpala tăvalla, kanu şurcĕ jennelle, utakan şamrăksem husshince Jakur pitĕ janăravlă saslă hĕre asărharĕ. Leşĕ, pĕr alline pĕcĕk cămatan, teprine şühe kăvak plaş huşlatsa tytnăsker, şüşe hulli jevĕr avkalansa pyrat’. Hura şivĕtĕ pilĕk taran usănnă, shăratsa kălarnă pek jărăs urisem păhăr tĕslĕn kurănaşşĕ. Havaslă ushkăn şavlăn kulsa jană cuh şav hĕr sassi jĕs shănkăravla janărasa kajat’. Cuna kătăklat’ “Ahăltatsa kulnă cuh şirĕp şyn ku temelle”, – asa ilet Jakur poet jĕrkisene şav ilĕrtüllĕ sassa iltmesseren. Cĕrincen jăsht! kăna jĕppe tirnĕn tujănat’ ăna temsker. Yrattarat’ te, lăpkat’ te tĕlĕnmelle tujăm. Unpekkine haliccen tüsse kurmanccĕ-ha Jakur. Shăp pĕr erne ajakran kăna sănarĕ şav pikene hăjusăr stutent. Ăşta unta ciper hĕr şyvăhne pyma! Hirĕş păhma ta vătanmalla. Un tavra ci mattur kaccăsem javăşaşşĕ. Pĕri teprincen hühĕmreh.

Ancah hĕr temshĕn-şke pĕrinpe te şyvăh tuslashmarĕ. Maltanhi kaş văl respuplikkări pallă agronompa tashlarĕ. Ikkĕshĕ te pĕr-pĕrinshĕn şuralnă, tanlă, kilĕshüllĕ măshăr temelle pek ĕntĕ. Jakur vĕsem şine pĕr savănsa, pĕr ămsansa păhsa tăcĕ. Inşe-ha unăn şav agronoma şitessi! Leshĕ şĕnĕ sortlă tyră aksa üsternĕ, pysăk tuhăşlă tyrpul tusa ilnĕ, capa tuhnă. Unăn hăjĕn hătlă kilĕ-şurcĕ, sacĕ, şămăl avtomasshini te pur ikken. Avlanman. Şakăn şincen Jakur şav kaşah iltse pĕlcĕ te pussheh hujhărsa ükrĕ. Hallĕhe văl hăjĕn şută malashlăhne ĕmĕtleneken cuhăn stutent kăna-ha…

Ancah ciperkke şav teri mattur kacca ta tirkerĕ pulas. Tem kilĕshmerĕ ĕntĕ ăna? Tepĕr kaşhine văl şĕrĕpeh urăhhipe tashlarĕ. Jakur klupra ănsărtran şav kaccăpa pallashrĕ. Rajonta purincen mala tuhnă traktorist ikken văl, pĕltĕr ortĕn ilme tivĕşlĕ pulnă. Şapah pajan pitĕ salhullă, kunĕpeh klupra haşat-shurnal vulanşi pulsa larat’ jultashĕsem umne tuhma ta vătanat’ ciperkke ăna ta părahăş tună mĕn.

  • “Ulăhra”, P’ottăr Sisof, 1957 (Căvash Patshalăh Üner Musejĕ)

Vişşĕmĕsh kaşhine şav asamăş-pike capa tuhnă şamrăk “dojar”pa taşlarĕ. Tăvattămĕsh kaşhine-kalleh urăhhipe… pillĕkmĕsh kaşhine… mĕnle tĕlĕntermĕsh hĕr pulcĕ ku, pĕr kaccă ăna kilĕshmest? Nikama ta hăj şyvăhne jamast’ văl. Şakă pirĕn Jakura savăntarat’ te, shiklenteret te nivushlĕ vara un kămălne nikam ta şavărajmĕ? Je unăn tahşanah kilĕshternĕ kacci pur-i?
Pillĕkmĕsh kaşhine!.. pirĕn Jakura kĕtmen telej şavrănsa şitrĕ. Văl tashă ploşşatkin karlăkĕ şumne pyrsa tajannăccĕ şeş, tahăshĕ ăna jatran cĕncĕ.

– Jura! Jegorov! – iltĕnse kajrĕ cărălti sasă.

Jakur un jenelle şavrăncĕ te jalhuşalăh institucĕn “studentk”ine, jalan havaslă şüreken Fen’ă Puklakkovăna, kurah kajrĕ. Leshĕ, ahal’ te sarlaka tutine hălharan hălha taran sarsa, kulkalasa tăra parat’. Savănnă kaccă un patne ytkănasshănccĕ-tapranajmarĕ. Fen’ăpa junashar, unpa alla allăn tytănsa, hajhi ciperkke tărat’

– Văt kaccă te şavna! Hĕrsene uttarat’ hăj şuhrăm jupi jevĕr, vyrăntan ta huskalmast’, – terĕ jankamas Fen’ă, pallaman ciperkkene Jakur umne şavătsa pyrsa. – pallashăr, Mil’ă, ku pirĕn pulas caplă ucconăj Jegor Jegorov. Casah ak un şincen pĕtĕm respublika, pĕtĕm şĕrshyv iltĕ. Ham epĕ kunta pĕr kunlăh kanma kiltĕm, – pakăltatma carănmarĕ ahărma şăvar.

– Pulas ucconăj?! Oj, mĕn teri cys syrĕnpe pallashma! – terĕ ăna acashlakan sassipe Mil’ă unăn parhhăt jevĕr şemşen kurănakan pysăk kuşĕsem kaccă şine ăsshăn păhrĕş, jĕrĕlce pek tuti jăl kulcĕ. Jakur hytă imennipe tarlasa kajrĕ.

Şav kaşhine Mil’ă şĕrĕpeh unpa tashlarĕ, un hyşşăn külĕ hĕrrinci sak şince numajccen kalaşsa larcĕ. Ytarajmi yră tĕlĕkri pek tujrĕ hăjne telejlĕ kaccă. Mĕn teri ăshă kămăllă, mĕn teri şepĕş te ciper kurăncĕ şav sehetsence ăna Mil’ă! Hĕr un şumne ănsărtran pek vĕri hulĕpe sĕrtĕnmesseren văl pĕtĕm üt-pĕvĕ tărăh vĕri jun yrrăn sărăltatsa cupnine tujrĕ. Ej, ytarajmi samant! Mĕnshĕn esĕ

Ĕmĕr tărsshipeh pymastăn-shi?