Н. Иванова & В. Никитин: Ниме

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Ниме

Ял халăхĕ пĕрле пухăнса пĕр-пĕр çынна (кÿршĕ-аршă, тăван- пĕлĕше) пысăк ĕç тума тÿлевсĕр пулăшнине ниме теççĕ.

Ниме тума шутланă çын ялти хисеплĕрех ватăпа ниме пуçĕ пулма ыйтнă. Тепĕр ирхине лешĕ урапа çине ниме ялавĕ çирĕплетнĕ, хул пуççи урлă ал шăлли çакнă, ура çине тăрса ял тăрăх çÿренĕ. Кашни çурт умĕнчех чарăнса нимĕне йыхăрнă, ниме юрри юрланă. Ăна хирĕç çынсем «пырас, тухас, çитĕпĕр!» тесе каланă.

Малаллине вулас

Н. Иванова & В. Никитин: Утăçи

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Утăçи

Утта ял-йыш чаплă уява кайнă пек капăр тумланса тухнă. Ялта ватă-вĕтĕ кăна юлнă.

Йăлăмсенче, улăх-çарансенче шурă тумлă халăх ултă хур кайăк пек карталанса харăссăн ярăнса çулнă. Улăхра яра куна хурçă çава сасси кĕвĕллĕн янăраса тăнă.

Малаллине вулас

Ака уйăхĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Ака Уйăхĕ

Ячĕ вăхăтне палăртса тăрать: ака-сÿре тумалли уйăх. Кĕркури календарĕпе пăхсан вăл май уйăхне пырса тухать. Ака ĕçĕ, каламасăрах паллă, шыв-шур кĕрлесе иртсен, çĕр-шыв типсен, çĕр пиçсе çитсен пуçланнă: «Калăм иртет, юр пĕтет, Çурхи суха та çитет… Авантарах апатлан, Ака тума вăй кĕтĕр…» (К. В. Иванов.)

Малаллине вулас

Калăм

Н. Иванова & В. Никитин


Калăм

Мăн кун эрнинче пĕр сыпăкран виçĕ уяв — калăм, çурта кунĕ тата сĕрен.

Калăм — çуркуннехи уяв, вилнĕ тăвансене асăнса, пуç çапса пĕрле хăналанмалли кун. Ку вăхăт хальхи ака-çу уйăхĕсене тĕл килнĕ. Çак кун хĕвел тухичченех урамра кăвайт чĕртнĕ, вут çине çăкăр касăкĕ, çăмарта пăрахнă, шыв сирпĕтнĕ май «умĕнче пултăр» тенĕ. Улăма «леш тĕнчери» тăвансене ăшă та савăнăç кÿрес тесе çунтарнă. Кăвайт çине çĕтĕк çăпата пăрахса виçшер хут вут урлă сикнĕ, киле кайнă май çак сăмахсене каланă: «Килĕр, паппайсем… ачасем, мăн кун курма! Сирĕншĕн çăмарта, пĕлĕм пĕçернĕ». Кун хыççăн чăх пусса калăм пăтти хатĕрленĕ. Алăк умне çурта лартнă. Килти е ратнери (йăхри) чи  ватти сĕтел çинчи пуш тирĕке пĕр татăк чăх какайĕ тата çăмарта хунă, сăрапа эрех янă, «вĕсен (вилнисен) умĕнче пултăр» тенĕ. Кун хыççăн пурте ларса апатланнă.

Малаллине вулас

Кăшманла

Сюжетлă вăйă

Ку вăййа «çарăкла» та теççĕ.

Çуллахи урамри вăйă. Ушкăнпа вылямалла.

Малтанах шăпа ярса икĕ ушкăна уйрăлаççĕ: пĕрисем — кăшмансем, теприсем — кăшман пăхакансем.

Вара тĕп вăйă пуçланать: кăшманла выляканĕсенчен чи вăйли тĕпе ларать, ыттисем ун умне — пĕри теприн чĕрçи çине ларса тухаççĕ, пĕрне-пĕри пилĕкрен хытă ыталаса лараççĕ. Унтан юрă пуçланать.Малаллине вулас