Юпа уйахĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Юпа уйахĕ

Чăваш кун тăрăмĕ çулталăка икĕ пая пайланă, çавăнпа «Хĕл уйăхĕ — улт уйăх, çу уйăхĕ — çич уйăх»,— тесе каланă. Елĕк- авал кĕрпе хĕле хăйне пер çулталăк, çурла çуллана тепĕр çулталăк тесе уявланă. Кĕрхи Çĕнĕ çул кĕркунне кунпа çĕр танлашнă вăхăта килнĕ. Çуркунне пуш уйăхĕнче çуралнă Çĕнĕ çул кĕр çитсен ватăлать тесе шутланă, çавăнпа кĕрхи юпара ваттисене «чăн çĕре ăсатса янă», тепĕр çулччен çĕн çĕрте вырнаçма ырă суннă. Çав ятпа ятарласа «юпа чунĕсем» тунă.

Малаллине вулас

Çурла уйăхĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Çурла Уйăхĕ

Чăваш кун тăрăмĕнче çурла уйăхĕ хальхи çурла уйăхĕн (августăн) иккĕмĕш çуррипе авăн уйăхĕн (сентябрĕн) малтанхи кунĕсемпе, вырма вăхăчĕпе тĕл килнĕ.

Тунти, ытлари, кĕçнерни, шăмат кунсем ĕç пуçлама юрăхлă тесе шутланă. Каçалăк уçма ĕçчен, çăмăл алă-ураллă, хисеплĕ çынна хушнă. Пирвайхи ывăçа вăл аиа çине салатса пăрахнă, хĕвел еннелле пăхса кĕлĕ каланă:

— Йывăр ĕçе çăмăллăх ярăсăнччĕ, пилĕк-çурăма çирĕплĕх парăсăнччĕ, Çĕр-аннемĕр!

Малаллине вулас

Кĕрхи ĕçсемпе уявсем

Н. Иванова & В. Никитин


Кĕрхи ĕçсемпе уявсем

Çурла уйăхĕнче (августра) тавралăха кĕрхи сăн кĕме пуçлать: пахча улма-çырлапа савăнтарать, илем кунĕнче[i] çĕр улми кăларса пăхаççĕ… Шыв питне сулхăн çапать. Умра питĕ пысăк ĕç — вырма. Пĕтĕм шухăш ĕç çи пирки. Çавăнпа вăхăчĕн ячĕ те — çурла уйăхĕ. Çурлара тыр-пул ĕçĕ пĕтмест-ха: авăн вĕçлемелле. Вара тин, уй-хирпе пахча ĕçĕ-пуçĕ йĕркене кĕрсен, ваттисене асăнма, аслă чÿксем ирттерме юрать. Кашни вăхăтăн хăйĕн уявĕ, хăчĕ-илемĕ пур. Çавă халăх сăмахлăхĕнче тарăн йĕр хăварнă.


[i] Вырăсла “Ильин день” сăмахçаврăнăшĕнчен пулса кайнă. Илем мар, Илья пророк кунĕ. Вырăс Православи чиркĕвĕн йăлипеле  çурла 2-мĕшĕ – аслă Илья пророка асăнмалли праçник. – VulaCv

Кун тăрăм йали-йеркин сăмахлăхĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Кун тăрăм йали-йеркин сăмахлăхĕ

Ытти çăлкуçсем çирĕплетмен материалсем

Халăх сăмахлăхĕн еткерĕнче кун тăрăм[1] (календарь) тата кил-йыш йăли-йĕркисен (çурални-авланни-пытарни ĕçĕсен) кĕлли-сăвви пысăк вырăн йышăнать. Кун тăрăм йăли-йĕркине çулталăкри вăхăт çаврăмĕпе çыхăннă, палăртнă вăхăтра çулсеренех пулса иртекен вăйăсемпе уявсене, чÿксемпе чÿклемесене, пухăсемпе ĕçкĕсене тата кил-йышпа е халăхпа пухăнса тумалли пысăк ĕçсене кĕртеççĕ. Уй-хирте тыр-пул ÿстерсе, улăх-çаранра выльăх-чĕрлĕх ĕрчетсе пурăнакан халăхсен çулталăк çаврăмĕнче пĕр евĕрлĕ тапхăрсем пур, çавăнпа вĕсен йăли-йĕрки те нумай енчен пĕр майлах. Чăваш кун тăрăмĕ çапах та халĕ усă куракан Григорий календарĕнчен (Рим папи XIII Григорий хушнипе 1582 çулта усă курма пуçланă), Юлий календарĕнчен (Юлий Цезарь хушнипе пирĕн эрăчченхи 45-мĕш çултанпа усă курнă) тата ытти уйăх, уйăхпа хĕвел тата хĕвел календарĕсенчен уйрăлса тăрать.

Малаллине вулас

Çуллахи чÿксем

Н. Иванова & В. Никитин


• Тем те пĕре пуççапма вĕрентни

Çуллахи Чÿксем

Çу уйăхĕпе çĕртме пуçламăшĕнче ака ĕçĕ вĕçленсен ял халăхĕ вăхăтлăха йывăр ĕçрен пушанать. Пур çĕрте те ерминккесем, тăнăçем, кушарсемпе пухусем кĕрлеççĕ, ака туйсем çитсе килеççĕ. Çав хаваслă кану-савăну умĕн чÿк йăли тухса пырать. Пухăсем, тапăсем, кушарсем пуçланиччен ял-йыш касăпа, урампа, ялпа çĕр, çил, шыв, вут чÿкĕсем туса ирттерет. Кил-йыш тата ял-йыш чÿкĕсенче калакан сăмахсем (кĕлĕ, пил, пехил, калмăк, чĕлхе) пĕр-пĕринчен турăсемпе ырăсен ячĕсене ылмаштарнипе, вырăнти хăватсене (Валем хуçа, Сурăм ырри, Яклакара выртан тата ытти те) мала кăларса асăннипе уйрăлса тăраççĕ. Паллах, уй чÿкĕ вут чÿкĕнчен, шыв чÿкĕ пĕлĕт чÿкĕнчен йĕркипе те, сăмахлăхĕпе те хăйсене евĕрлĕ.

Малаллине вулас

Йăла-йĕрке

Хветĕр Уяр


Ачаллах ютра çитĕннипе чăвашсен йăли-йĕркисене начар пĕлет Янтул. Ĕнчĕпексен ялĕнче кăштах ăнкара пуçланăччĕ вăл — тухса каймалла пулчĕ çав. Кунта каллех вырăс кил-йышне лекрĕ. Çитменнине, пĕр çурт урлă та мар хăть, юнашарах — вулăс кантурĕ. Ăна тытса каяс полицейскисем, тиекĕ-хăямачĕ… Чăваш çыннисемпе хутшăнма май та çук пек. Хăйсен ĕçлемелли кунсем вĕсен, хăйсен уявĕсем-йăлисем. Чăвашăн пурнăç никĕсĕ — ĕç. Çĕр ĕçĕ. Ачине вăл тăваттă-пиллĕкрех ĕçе явăçтарать. Малтан ача хăйĕн йăмăкне е шăллĕне пăхать-ха. Унтан чăх-чĕп е хур-кăвакал астуса çÿрет. Тата пăртак ÿсерехпе анкарти хыçне выльăх çитерме тухать. Ака-сухара ут пуçне тăрать…Малаллине вулас

Чăваш туррисен йышĕпе ячĕсем

Н. Иванова & В. Никитин


Чăваш туррисен йышĕпе ячĕсем

Sijen1 • Тем те пĕре турă вырăнне хуни • Суя тĕн • Спекуляци

Чăваш тĕнĕнче турăсем, ырăсем, хаярсем йышлă. Тĕпчевçĕсем весем 500 ытла иккенне палăртнă. Пайăр ятлă ыр-хаяр 200-тен иртет. «Киреметри аслă кĕлĕсенче 77 е 99 турра чÿкленĕ»,— тесе çырать чăваш ăрăмçи Микихвер Элмен. Вăл 1992 çулта пичетлесе кăларнă «Чăваш тĕнĕ: ырăсемпе хаярсем» мифологи сăмахсарĕнче алфавит йĕркипе 211 ят панă.

Турăсен, ырăсемпе хаярсен йышне тĕпчевçĕсем 4 тата 12 ушкăна уйăрса хаклаççĕ. Тăватă ушкăна çапла пайланă: çĕр, шыв, вут, сывлăш хăвачĕсем. Тепĕр майлă пайланинче çак йĕрке: 1. Çÿлти (аслă) турăсем. 2. Çут çанталăк пулăмĕсен туррисем. 3. Çĕр хăвачĕсем. 4. Шыв хăвачĕсем. 5. Вут хăвачĕсем. 6. Ÿсен-тăран тĕнчин ырри-хаярĕ. 7. Чĕр чун тĕнчин ырри-хаярĕ. 8. Этем ăс-хакăл пурнăçĕн сыхчисем. 9. Кил-çуртпа кил-йыш управĕ. 10. Карта йышĕпе чĕрлĕх вăйĕсем. 11. Уй-хирпе çĕр ĕç вăйĕсем. 12. Çĕрпе шыв айĕнчи (леш тĕнчери) ыр-хаярлăх.Малаллине вулас