Киремет

Тукти Исаев

1903 çулта çырнă.


Киремете парнене юракан выльăхсем: хур, путек, така, вăкăр, тына тăваççĕ, урăх пĕр япала та тумаççĕ.

«Çыралах, хура халăха çăмăллăх патăр», ‒ теççĕ.

Вăл Киремет тени йĕри-тавра йăвăç, çав йăвăçсан йĕри-тавра карта тытнă, çав карта ăшне пĕтĕм ват çынсем пуçтарăнса кĕл тăваççĕ.Read More »

Тупа сăмахĕсем

Sijen1

• Суя тĕн

• Тĕшмĕш

Халăх йăлинче тупа, ант туни, шăрт тытни, причак çини паллă вырăн йышăннă. Вăл йăласен сăмахлăхĕ те пысăк пĕлтерĕшлĕ.
Пурнăçăн тĕрлĕ саманчĕсенче çынсем пĕр-пĕрне, кил-йыша, ял-йыша, пат-шапа Турра (малашшăн ума пысăк тĕллев лартса) хăйсене хăйсем е çын умĕнче сăмах параççĕ. Çстла сăмах панин тĕрлĕ тĕслĕхĕсем упранса юлнă. Ача-пăча вăйăра е вĕренÿре сăмах тытни пĕр майлă, хĕрпе каччă юратса сăмах пани е кÿршĕ-аршă хирĕçсе кайса шăрт кăларни тепĕр тĕслĕ. Ялти хутшăнура, халăхпа патшалăх умĕнче тытнă сăмах пачах урăхла. Вăл сак-кун çирĕнлетнĕ йышăну вырăннех пулнă. Тупа туса пăрчак (причак) çинĕ, хĕсметрен салтак ятне вараламасăр таврăннă çынна халăхра виличченех хисеп тунă. Тупа сăмахне тытманни (чуна сутни) палăрнă çынна ял урăх-ран нихçан та шанман, тепререн тупа тутарман.
Тупа туни кирек хăçан та мĕнле те пулин ĕçпе, япалапа, пулăмпа çыхăннă. Турă, Хĕвел, Çăлтăр тата ытти хăватсен ячĕсемпе тупа тунă чухне çурта çутнă, сăхсăхнă, пĕтев (талисман) япалине çĕкленĕ. Еçпе, çĕрпе, пурлăх-ыр-лăхпа çыхăннă туиа вăхăтĕнче çăкăр, тăвар, шыв, пыл, чăкăтпа усă курнă. Чыспа тивĕçе, ирĕклĕхпе танлăха хÿтĕлеме тупа тунă чухне çын тупăк, лаша, сĕтел, ака шăрчĕ, пуртă, хĕç, шăпа патакĕ (пучушиш) тата ытти япаласем урлă алă тытса калаçнă.
Арçын çĕр кăшласа, хĕç е çĕçĕ вĕçĕнчен çăкăр çыртса (пăрчак çисе) тупа туни тĕрĕслĕхшĕн, халăхшăн, çĕршывшăн кирек хăçан та пуçа хума хатĕр-рине кăтартнă. Хĕрарăм алла ача тытса, Хĕвел çине пăхса сăмах пани чи çирĕп тупа шутланнă. Айăплă тенĕ ч
ухне айăпне йышăнман çын çапла ăнтăхсан (тупа тусан) ăна ĕненнĕ, айăпламасăр хăварнă.Read More »

Пехилпе халал

Sijen1

• Суя тĕн

• Тĕшмĕш

Пехиле ватă çын хăйне пулăшнăшăн, пăхса пурăннăшăн тав туса ка-лать. Пехил сăмахĕпе пĕрле асăнса упрама паха парне параççĕ.
Уйрăлса каякан çын юлакансене асра тытса, усă курса пурăнма япала, укçа-тенкĕ, кил-çурт тата ытти те халалласа хăварма пултарать. Халал сăмахĕсем, халал сăввисем, халал кĕллисем пулаççĕ. Вĕсенче çирĕпленнĕ илемлĕх мелĕсемпе, çаврăмсемпе, хутламсемпе тăтăш усă кураççĕ.

***
Емĕр-ĕмĕр иксĕлми сăвап курччăр чăн чăваш тĕнне упраса хăварнă несĕлсем, вĕсен тăхăмĕсем — нимрен хăрамасăр хăйсен тĕнĕ çинчен каласа панă Ухинккел, Клемтел, Çĕнĕ Йĕлмеллĕ халăхĕ. Юлашкинчен сире Селтилет акка тунă кĕлĕ сăмахĕсене улăш-тарса çапла калам:
Пехил ÿснĕ çĕршыва, унăн сывлăшне, ывăлне-хĕрне, ваттисене, пур тăвансене, кунта килнĕ хăнасене, кунта пурăнакан пур халăх ачисене! Пехил тĕп чăваш тулашĕнче пурăнакан чăн чăвашсене, вĕсен çĕрне, шыв-не, сывлăшне, вăрманĕсене, ялĕсене! Пехил вĕсен ваттисене, çамрăкĕсе-не, выльăхне-чĕрлĕхне, пĕтĕм çут çанталăкне.
Пехил! Пехил! Пехил!

Чун тухиччен каламалли сăмах
Ылтăн Хĕвел, ылтăн Уйăх, ылтăн Çăлтăр. Тав сире пире çуратнăшăн, çĕре тăрантарнăшăн, вăрмана ăшăтнăшăн, шыва тасатнăшăн. Пехил! Пехил! Пехил!

Халал
***
Ан йĕр, хĕрĕм, виçĕ карта сурăхăмран пĕр карти сана халал.

***
Манăн поçа хăварсамăр, поçри хошпу халаллă.

Пилпе сунăм-хушăм

Халăх пултарулăхĕ / Halăh pultarulăhĕ


Пил — асли кĕçĕннине, ача-пăчана, яш-кĕрĕме, килен-каяна, хăна-вĕрлене, çула каякана ырă сунса, парнепе е кучченеçпе пĕрле каланă сăмах.
***
Ачамсем, хĕрĕмсем! Аслисем каланине хăлхана чикме вĕренĕр: итле-ме йывăр пулĕ те, пĕлни кирлĕ пуласса ан манăр. Хушнă ĕçшĕн туртка-ланса ан тăрăр, аçăр-аннĕр пултарайми ĕç хушмĕ. Ют çын пулăшма ыйтнине илтмĕш пулса ан иртĕр. Ĕçлени çыншăн пулсан та, вĕренни хăвăршăнах пулать.
Хирĕç пыракана салам парăр, пуç тайăр. Уншăн пуç татăлса ÿкмест. Шыв ыйтакана тулли курка парăр. Уншăн шыв пĕтмест. Ватă çынна лар-ма вырăн туса парăр. Уншăн вырăн пĕтмест.
Ватăпа вĕтĕрен кулма кулăр та, хăвăр та вĕтĕ пулнине, хăвăр та ватă пуласса шута илĕр. Юратса кулнăшăн сиен пулмасть.

***
Тантăшпа тантăш пул, ваттипе ватă пул, каланине хăлхана чик, ыйт-нине туса пар. Ĕçленипе алă татăлмасть, пулăшаканăн вăй-хал катăлмасть, калаçнăшăн чĕлхе хуçăлмасть. Усал сăмаха урама ан кăлар, суя сăмаха сута ан кăлар, аçу-аннÿпе пĕр çăвартан сур. Тупнă япалана тавăрса пар, ыйтнă япалана ыр сунса пар, кирлĕ кунта хăвна та пулăшĕ. Тус-юлташа ан виртле, ватта-вĕтте — йăлт итле!

***
Çÿлте Турă, çĕрте патша. Турă ырлăх парать, патша канлĕх парать. Лайăх, çемçе чĕлхе-çăварăмпа, таса чунăмпа, ырă кăмăлпа сире пурнăç пилĕ парам. Çăкăр-тăвара мăшăрпа пĕрле ĕçсе-çимелле пултăр, пĕр варлă пурăнма ырлăх-сывлăх пултăр. Ыр çын хушшинче, ыр çын шутĕнче пу-рăнмалла пултăр. Ватта курсан — пичей темелле пултăр, çамрăксене кур-сан — шăллăм темелле пултăр. Çамрăк хĕрсене курсан — çамрăк темелле пултăр. Ача-пăчаллă пулмалла, ватăлса шурă çÿçлĕ пуличчен пурăнмалла пултăр. Карта тулли выльăх: пытекки—пытек, пăрушки—пăруш, тихи— тиха тутăр. Пыра тулли тырри-пулли, сĕтел тулли ĕçсе-çимелли ялан тăтăр. Тиха пек чупăр, тиха пек сикĕр, пиртен ирĕк!

Ырă тунăшăн пиллени
Пĕр ача ватă карчăка сăра ĕçтернĕ. Вара карчăк ырă сунса хытă кĕл кĕллепĕ.
Турă патăр çак ачана мĕн тенинчен те. Çак ача çын куçĕнчен пăхса, тĕмсĕлсе ан пурăнтăр. Мĕн тенинчен те ăна кирлĕ хăвата Турă патăр. Пурăннă çĕрте ман сăмах Кепене çиттĕр, çав ачанне çулне уçтăр!

Çамрăксене пиллени
Вĕçен кайăк та, тискер кайăк та мĕн çиес, мĕн ĕçес темесĕр пурăн-масть. Чĕкеç ир тăрса каçчен апат шырать, тăмана каç тăршшĕпе шăшие хăвалать. Мулкач турат касать, кашкăр кайăк сыхлать. Мĕн тăхăнас, мĕн пĕркенес тесе кайăк шутламасть тетĕр-им? Кайăк та сивĕре хÿтлĕх шы-рать, шăрăхран сулхăна тарать. Кайăк та йăптăх тăкса тум улăштарать.
Этем кайăк мар. Унăн апат-çимĕç ÿстермелле, унăн тумтир çĕлемелле, унăн çурт-йĕр çавăрмалла. Турă парать, çилпе хĕвелпе мĕн кирли пурте пулать тесе ларсан этем тискер кайăк пулса пурăнĕччĕ.
Этеме Турă ĕç ĕçлеме алă панă, этеме Турă шухăш шухăшлама чĕлхе панă, этеме Турă ырлăх курма кăмăл панă, этеме Турă ăсланса пурăнма ĕмĕр панă.
Турă панă ĕмĕре этемĕн пĕрле ĕçлесе, пĕрле çисе ирттермелле тунă. Тăпрапа витнĕ пуянлăх хаклă мар. Халăхпа пайланă пурлăх хаклă. Пурри-не пĕрле пайлама, çуккине халăхпа саплама пĕлекенсем халăх çинче хăватлă, çут тĕнчере сăваплă.
Ырă ĕçре ырă курса халăхпа пĕр пулма пиллетĕп сире!

Салтака каякана пиллени
Паянтан сана хамăртан уйăратпăр. Турă панă шăпаран тарса хăтăлас çук, Турă панă шăпаран пытанса юлас çук, çÿлти Турă ырлăх парать, çĕрти çĕр сухалать. Кутамкка тени тулли пултăр, кутамкка тени çирĕп пултăр, хырăм выççи ют пултăр. Ларас вырăн типĕ пултăр, каяс çулу çу пултăр, утас вырăн çатма пултăр. Ырă кăмăлпа, ырă туйăмпа килес çулу пыл пултăр. Ватă аçу-апуна чыспа пытарма Турă çавăртăр. Тăшман кулли ан пул, вăй çук тесе намăса ан юл. Улăп вăйне кăтарт, çут тĕнчерен тăшмана çухат.

Тархаслу

***
Ырă çыннăм! Турă вырăнне пул, хуçа вырăнне пул! Мана çак кĕтмен синкертен хăтăлма пулăш. Эпĕ тархасласа ыйтни ахаль пулмĕ. Ырă туни ырăпах таврăнĕ, манăн сăвап сан умна килĕ…

***
Сире, «ырă» çынсем, Турă пулăштăр. Ывăлтан ывăл тытма патăр, хĕртен хĕр тытма патăр, кинтен кин тытма патăр. Виç тĕслĕ выльăхне-чĕрлĕхне виç карта тытма патăр, пĕртен çĕре çитертĕр. Турă пĕртен пине çитертĕр. Çурт çине çурт тытма патăр, мул çине мул тытма патăр. Сутас суттине хаклатса сутма патăр, илес суттине йÿнетсе илме патăр.
Çичĕ тĕслĕ тырра çичĕ кĕлетре тытма патăр, пĕртен çĕре, çĕртен пине çитертĕр. Ăшă çилĕнчен, ăшă çумăрĕнчен çавăрса çутарса патăр Турă. Çил-тăвăлĕнчен, çумăрĕнчен аяккалла сирсе ятăр Турă. Пĕрчине патăр пăрçа пек, кутне — хăмăш пек. Сивĕ сывлăмран, сивĕ куçран аяккалла сирсе ятăр Турă.
Ултă ураллă хуртне те Атăл варринчен, тинĕс варринчен, чул хуш-шинчен куçса килмешкĕн патăр, пĕртен çĕре, çĕртен пине çитертĕр. Ка-рас çумне карас хуштăр, ама çумне аçа ертĕр.
Тиек-тăлмач умне тăрсассăн, хула-шехер хушшине кайсассăн чĕлхи-çăварĕнчен ăсне, хавне, пилне парса тăтăр Турă. Выçса килекене тăрант-са яма патăр Турă. Вăрăран, тип шартан, хури-шурĕнчен аяккалла сирсе ятăр Турă.

***
Ывăлăм! Ман ватă пуçăмпа каланă сăмахсен ÿкĕтне кĕрсемччĕ! Пулни пулнах пултăр, иртни иртмен пултăр, кĕтни çитмен пултăр, чун ыратни канăç памин пултăр. Анчах кĕтмен инкеке шăл хăйраса, усал сунса тунă теместĕп. Ĕмĕртен пĕрле пурăнтăмăр, ĕмĕртен тачă хутшăнтăмăр, нихçан та урлă пулса курман, нихçан та сивĕ сăмах каласа курман. Куллянса тăрса каçару ыйтап, çĕр çыртса тупа тăватăп, каçар, ывăлăм! Санăн пĕрле пурăнасси малалла, пурнас пурнăçра тата тем курасси пулĕ. Кÿршĕ-ар-шăна, ял-йыша […] тăвансене каçар, пуçна тай!

Харкам каламалли кĕске кĕлĕсем

Турăçăм, этем ывăл-хĕрне Сана хисеплесе пуç тайса пурăнма çут тĕнче-не кăларнине асра тытатăп. Çак йывăр сехетре хамăн халсăрлăха, айван-лăха сиссе тăратăп, çавăнпа Санăн хăвата, Санăн таса кăмăлупа ырă су-нулăхна шанса ыйтатăп: пулăш мана, хăтар мана, çăмăллăх тупма вăйна пар. Паян мана хăрушлăхра пулăшма пултаракансем сансăр пуçне никам та çук. Санран пулăшу ыйтатăп, сана кĕлĕ калатăп! Вăй пар мана!

***
Эй, Турăçăм! Çул кăтартса пыр, ертсе пыр мана, упра мана, йăлтăр çутă пар та сÿнми пайăркаллă çăлтăр ту манран. Эсĕ хăватлă та вăйлă, эсĕ ырă та сăваплă. Мана хăвăн сăвапна кăтарт. Вăй-хăват пар, ура çине тăрса малалла утма çăмăллăх ыйтатăп.

***
Манăн ывăннă чун тасалăхне упраса хăварма çирĕплĕх пар, Турăçăм, тата канăçлă кăмăла каялла тавăрса кил! Эсĕ шанчăкăм манăн, тĕрекĕм

***
манăн! Хăвăн хăватун шульăшĕпе мана халăх ĕçĕ-хĕлĕ çумне çирĕплет. Эсĕ чунтан юратнă шанчăкăм манăн!
Хăвăн ăсу-тăнун вăйĕпе, чапу-мухтавун çутипе тĕрĕс çул-йĕре кăтарт мана! Эсĕ ман ăнтăлу тĕллевне çывхартма пулăш! Хăвăн ĕмĕрех ирĕклĕ варкăшупа савăнтар мана, Турăçăм!
Санăн ĕмĕрех янăравлă сăмахху-кĕввÿсем ман чуна савăнăç кÿрсе тăраççĕ. Вĕсем ман çумра çулри юлташсем пек çывăх çÿреççĕ.
Санăн авалхи ăс-тăнупа кăмăл-туйăмун ырлăх-пурлăхĕ мана пур усал-тĕселрен сыхласа тăрать, мана йывăр самантра шанчăк кÿрет.
Санăн вилĕмсĕр хăвату паракан ырă хыпар канăçсăр чуна лăпланта-рать, иккĕленнĕ шухăша уçăлтарать. Эсĕ, Турăçăм, Çут тĕнче тытаканĕ, пуррисенчен те пурри, куçа курăнми пытарăннисенчен хакли, шанчăк-ли, чуна çывăххи. Тав сана, Турăçăм!

***
Хавалпа Хăрпан хăват Аслă Турра асăнакан çут çанталăка упракан тĕнчене пĕтĕм тавралăх, сăрт-ту, çĕр-шыв, улăх-çаран, ял-хула, кил-çурт, ача-пăчапа ватти-вĕтти ырă сăвапра ырлăх курса пурăнмалла туса янă. Этем ывăлĕ-хĕрĕ çавна асра тытать, тав тăвать сана, Турă.

***
Эй, Аслă Турăçăм! Пăхса ÿстерме пар çак пĕчĕк тăлăхсене. Ку ача-сем — Санăн улăх-çарану çинчи ÿсен-тăрансем, ку тăлăхсем — Санăн пахчунти чечексем, ку ачасем — пирĕн кил-йышри чĕвĕл чĕкеç чĕппи-сем. Хăвăн ăшă та таса çумăрусене вĕсем çине сапăнма ан чар, хăвăн ирĕклĕ те уçă сывлăшупа ярăнма çирĕплĕхне пар вĕсене. Çÿлти Чăнлăх Хĕвелне кăтартса куçĕсене малалла пăхмалăхне пар, Хăвăн иксĕлми юра-тăвупа пĕчĕк чунĕсем йăпанмалăхне çитерсе пар. Хăвăн сиплĕ варкăшупа вĕсене вĕри вăхăтра уçăлмалăхне пар, хăвăн аслă тимлĕхÿпе тăлăх-турата ÿсмелĕхне, вĕренмелĕхне, ăсталанмалăхне, савăнмалăхне тата тирпейлĕ-хе курса чи капăр илемпе пĕркенмелĕхне тупма пар.
Эсĕ çынсен асапне ăнланатăн, эсĕ çынсене телей парнелетĕн. Тăлăх-турат ячĕпе ыйтнине итле вара, Аслă Турăçăм!

***
Эй, Турăçăм! Эй, Турăçăм! Хăвăн ачусен чунĕсене таса ĕмĕтсемпе пĕрлештерсе вĕсене хăвăн аслăран аслă тĕллевÿсене те уçса кăтарт. Вĕсем эсĕ хушнисене тĕрĕс пурнăçласа пыччăр. Санăн саккунусем тĕрĕс, вĕсем ăна хĕсметлесе тăма пĕлччĕр!
Пулăшсам вĕсене, Туррăмăр, тăрăшнине харама ямасăр упрамашкăн, шаннине тÿрре кăларса пымашкăн пулăш! Вăй-хал парса ÿстерсем ачусе-не, эй, Аслă Турă! Пурнăç йĕрĕ çине тăнисене хăйсене хальлĕн пăрахса ан хăвар, вĕсен утăмĕсене хăвăн пĕлĕвÿн çутипе кăтартса пыр, хăвăн чĕрÿн юратăвĕпе, çут çанталăкăн аслă ытамĕпе лăпкаса савăнтар.
Эсĕ чăннисенчен чăнни, эсĕ шанакансен пулăшаканĕ, эсĕ тĕрĕс пурн-ăçăн пĕртен-пĕр пăрăнми тÿрĕ те аслă хуçи. Илт манăн кĕлле, вăй пар ачам-пăчама, ăс пар вĕсене çитĕнсе çитсе паттăр çын пулма!

Управлăх кĕлли. Уша кĕлли

Халăх пултарулăхĕ / Halăh pultarulăhĕ


***
Эй, Турă! Ху çаврунтан ан кăларсам пире.
Хăвăн чĕлхÿ çинчи сăмахсене калаттар. Сиплевçĕ сип сĕткенĕллĕ курăк-сене пĕлнĕ пек, этем чунне сиплекен сăмахсене вĕрент. Кун каçа йывăçа та пулин ăшă сăмах калаттар. Ырă шухăшăм ырă сăмаха çаврăнтăр: ырă сăмах ырă тĕнче тăвать, усал сăмах усал тĕнче тăвать. Хам çынсенчен мĕн кĕтнине çынсене сунма вĕрент. Çак пурнăçра йăлтах çаврăнуллă, çăкăр-тăвар хире-хирĕç. Емĕтсĕр ĕмĕтсене шухăша ан кĕрт: ывăçа кĕменни пÿрне хушшипе юхĕ. Хама ырă суннă çыннăн ятне ырăпа асăнтар: асăнса пурăн-сан этем ĕмĕр-ĕмĕр вилĕмсĕр. Тăван çĕр çине тапса тухнă курăк сассинче пирĕнтен уйрăлса кайнă тăвансен сассине илтме вĕрент — çут çанталăкпа этем пĕр тĕвĕре пулнине манма ан пар. Çул тăваткăлне çитсен чарăнса тăмалăх тÿсĕм пар. Ывăл-хĕрĕме хăйсем çут тĕнчене килнĕ çул сăваплăхне хисеплеме вĕрент: амăшне сума сăваканăн чунĕ те, алли те таса пулĕ. Ама çулпа килнине ама çулпа çÿрет, аçа пулса килнине аçа çулпах çÿрет.
Чăваш пулса хĕвеле пуç тайма, çут çанталăк вăрттăнлăхĕсене ăнланма, шалти тĕнчене — çынлăха — упрама вĕрент. Чăваш пулса юлма вĕрент.
Чăваш пĕтсен — тĕнче пĕтет.
Эй, Турă! Тĕнчене пĕтме ан пар, этеме упра, çут çанталăка упра, тăван чĕлхене упрама пулăш.

Уша юпи çине кил çурти лартсан калакан кĕлĕсем
***
Килĕм-çуртăм, вутăм-кăварăм, выльăхăм-чĕрлĕхĕм лайăх тăтăр; çула тухсан çула савăнтар, киле килсен киле савăнтар. Ку çуртана кил пуçне лартатпăр.

***
Эй, Турă, Тур папай, мана тăшмана çĕнме вăй пар. Тăшман айне пул-ма ирĕке ан яр мана. Мана тăшмана хирĕç тăма çăмăллăх-канлĕх пар, тăшмана çĕнме, Турă, пулăш мана.

***
Эпĕ çылăха кĕтĕм пулсан, эй, Турă, Тур папай, эпĕ çылăха кĕтĕм пуль, ытлашши калаçса çылăха кĕтĕм пуль, вăрă вăрласа çылăха кĕтĕм пуль, кирлĕ-кирлĕ мар çынпа усал калаçрăм пуль. Мĕнле пулсан та каç-ар мана, хĕн-асап ан пар, çăмăллăх парса тăр. Эй, Турă, Тур папай, ан пăрах мана, эпĕ те Тур ачи, Турă, çăл. Пули-пулми çынпа ан хутшăнтар, ан вăрçтар. Кирлĕ-кирлĕ мар усал çын çумне ан яр.