Юпа уйахĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Юпа уйахĕ

Чăваш кун тăрăмĕ çулталăка икĕ пая пайланă, çавăнпа «Хĕл уйăхĕ — улт уйăх, çу уйăхĕ — çич уйăх»,— тесе каланă. Елĕк- авал кĕрпе хĕле хăйне пер çулталăк, çурла çуллана тепĕр çулталăк тесе уявланă. Кĕрхи Çĕнĕ çул кĕркунне кунпа çĕр танлашнă вăхăта килнĕ. Çуркунне пуш уйăхĕнче çуралнă Çĕнĕ çул кĕр çитсен ватăлать тесе шутланă, çавăнпа кĕрхи юпара ваттисене «чăн çĕре ăсатса янă», тепĕр çулччен çĕн çĕрте вырнаçма ырă суннă. Çав ятпа ятарласа «юпа чунĕсем» тунă.

Малаллине вулас
Advertisements

Тайăр Тимкки

Геннадий Юмарт


Тайăр Тимкки

(1889-1917)

Тайăр Тимкки
Тайăр Тимкки, поэт.

Тайăр Тимкки (Тимофей Семенович Семенов) 1889 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕнче Чĕмпĕр кĕпĕрнин Пăва уесĕнчи (халĕ Тутар Республикин Пăва районĕ) Шемекре чухăн алăсти кил-йышĕнче çуралнă. Ача чухнех вăл тăлăха юлнă. 1898 çулта ăна кÿршĕ ялти, Пимĕрселти, Т. Васильев хресчен усрава илнĕ, Тимккана çав çулах ялти пуçламăш шкула вĕренме янă. Усрава илекен хăй те çулталăкран вилсе каять. Тăлăх ача пĕр вăхăт аппăшĕ патĕнче пурăнать, каярахпа пуп патĕнче тарçăра тăрать, çав вăхăтрах шкула çÿрет. 1902 çулта Тайăр Тимкки Кÿренти икĕ класлă шкула, çулталăкран Чĕмпĕрти чăваш шкулне вĕренме кĕрет. Кунта икĕ çул хушши К. В. Ивановпа пĕрле пĕр пăртта хушшинче ларать.

Малаллине вулас

Çурла уйăхĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Çурла Уйăхĕ

Чăваш кун тăрăмĕнче çурла уйăхĕ хальхи çурла уйăхĕн (августăн) иккĕмĕш çуррипе авăн уйăхĕн (сентябрĕн) малтанхи кунĕсемпе, вырма вăхăчĕпе тĕл килнĕ.

Тунти, ытлари, кĕçнерни, шăмат кунсем ĕç пуçлама юрăхлă тесе шутланă. Каçалăк уçма ĕçчен, çăмăл алă-ураллă, хисеплĕ çынна хушнă. Пирвайхи ывăçа вăл аиа çине салатса пăрахнă, хĕвел еннелле пăхса кĕлĕ каланă:

— Йывăр ĕçе çăмăллăх ярăсăнччĕ, пилĕк-çурăма çирĕплĕх парăсăнччĕ, Çĕр-аннемĕр!

Малаллине вулас

Кĕрхи ĕçсемпе уявсем

Н. Иванова & В. Никитин


Кĕрхи ĕçсемпе уявсем

Çурла уйăхĕнче (августра) тавралăха кĕрхи сăн кĕме пуçлать: пахча улма-çырлапа савăнтарать, илем кунĕнче[i] çĕр улми кăларса пăхаççĕ… Шыв питне сулхăн çапать. Умра питĕ пысăк ĕç — вырма. Пĕтĕм шухăш ĕç çи пирки. Çавăнпа вăхăчĕн ячĕ те — çурла уйăхĕ. Çурлара тыр-пул ĕçĕ пĕтмест-ха: авăн вĕçлемелле. Вара тин, уй-хирпе пахча ĕçĕ-пуçĕ йĕркене кĕрсен, ваттисене асăнма, аслă чÿксем ирттерме юрать. Кашни вăхăтăн хăйĕн уявĕ, хăчĕ-илемĕ пур. Çавă халăх сăмахлăхĕнче тарăн йĕр хăварнă.


[i] Вырăсла “Ильин день” сăмахçаврăнăшĕнчен пулса кайнă. Илем мар, Илья пророк кунĕ. Вырăс Православи чиркĕвĕн йăлипеле  çурла 2-мĕшĕ – аслă Илья пророка асăнмалли праçник. – VulaCv

Çулталăк çавранăшĕ кун тарам йали-йеркин сăмахлăхĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Кун тăрăм йăли-йеркин сăмахлăхĕ

Халăх сăмахлăхĕн еткерĕнче кун тăрăм[1] (календарь) тата кил-йыш йăли-йĕркисен (çурални-авланни-пытарни ĕçĕсен) кĕлли-сăвви пысăк вырăн йышăнать. Кун тăрăм йăли-йĕркине çулталăкри вăхăт çаврăмĕпе çыхăннă, палăртнă вăхăтра çулсеренех пулса иртекен вăйăсемпе уявсене, чÿксемпе чÿклемесене, пухăсемпе ĕçкĕсене тата кил-йышпа е халăхпа пухăнса тумалли пысăк ĕçсене кĕртеççĕ. Уй-хирте тыр-пул ÿстерсе, улăх-çаранра выльăх-чĕрлĕх ĕрчетсе пурăнакан халăхсен çулталăк çаврăмĕнче пĕр евĕрлĕ тапхăрсем пур, çавăнпа вĕсен йăли-йĕрки те нумай енчен пĕр майлах.

Малаллине вулас

Кун тăрăм йали-йеркин сăмахлăхĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Кун тăрăм йали-йеркин сăмахлăхĕ

Ытти çăлкуçсем çирĕплетмен материалсем

Халăх сăмахлăхĕн еткерĕнче кун тăрăм[1] (календарь) тата кил-йыш йăли-йĕркисен (çурални-авланни-пытарни ĕçĕсен) кĕлли-сăвви пысăк вырăн йышăнать. Кун тăрăм йăли-йĕркине çулталăкри вăхăт çаврăмĕпе çыхăннă, палăртнă вăхăтра çулсеренех пулса иртекен вăйăсемпе уявсене, чÿксемпе чÿклемесене, пухăсемпе ĕçкĕсене тата кил-йышпа е халăхпа пухăнса тумалли пысăк ĕçсене кĕртеççĕ. Уй-хирте тыр-пул ÿстерсе, улăх-çаранра выльăх-чĕрлĕх ĕрчетсе пурăнакан халăхсен çулталăк çаврăмĕнче пĕр евĕрлĕ тапхăрсем пур, çавăнпа вĕсен йăли-йĕрки те нумай енчен пĕр майлах. Чăваш кун тăрăмĕ çапах та халĕ усă куракан Григорий календарĕнчен (Рим папи XIII Григорий хушнипе 1582 çулта усă курма пуçланă), Юлий календарĕнчен (Юлий Цезарь хушнипе пирĕн эрăчченхи 45-мĕш çултанпа усă курнă) тата ытти уйăх, уйăхпа хĕвел тата хĕвел календарĕсенчен уйрăлса тăрать.

Малаллине вулас