Халăх Сăмахлăхĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Халăх Сăмахлăхĕ

Сăмах ÿнерĕпе çыруллă сăмахлăх никĕсĕнче тахçан авалах йĕркеленсе кайнă сăмах вĕççĕн çÿрекен ăсталăх выртать. Халăх сăмахлăхĕпе ача пĕчĕккĕ чухнех, хăйне астума пуçличченех паллашать: ăна сăпка юрри каласа çывăратаççĕ, мĕнекки-пÿрнекки такмакĕпе вылятаççĕ. Ача пахчинче е пуçламăш шкулта юмах итлеме юратман ача пур-ши тата? Каярахпа улăп халапĕсем, туптармăшсемпе каларăшсем, такмаксемпе юрăсем килĕшме пуçлаççĕ. Вăтам классенче вĕреннĕ чухне ăрăмлă сăмахлăхпа туй йăли-йĕркин сăвви-юррине ăнкарса илтĕмĕр.

Малаллине вулас

Улăп халапĕсем

И. Одюков


small_odukov_i_i_150
Иван Одюков. Фольклорист, литературовед.

Улăп халапĕсем Чăвашра анлăн сарăлнă. Вĕсене республикăри ялсенче те, республика тулашĕнче (Тутар, Пушкăрт республикисенче, Ульяновск, Самар, Пенза, Оренбург, Саратов облаçĕсенче) пурăнакан чăвашсем хушшинче те илтме пулать.

Улăпсем çинчен калакан халапсем, пысăк калăплă эпос тĕсĕсем, тĕрĕк халăхĕсен: Алтайра — хакассен, Вăтам Азире — казахсен, туркменсен, Кавказра — азербайджансен, Атăлпа Урал тăрăхĕнче — пушкăртсемпе тутарсен те, чăвашсен те пур. Пурин те вĕсем паттăр Алп е Алпамыш ятлă, чăвашсен — Улăп.Малаллине вулас

Андриан Николаева халалласа уйра тунă ÿкерчĕк. Чăваш Ен.

Ун ятне этемлĕх манмĕ

И.П. Прокопьев


Ун ятне этемлĕх манмĕ

Этемлĕх ХХ ĕмĕр варринче космоса тухрĕ. Тĕнче уçлăхне çул уçакансем — пирĕн çĕршыв çыннисем. Эпир малтанхи космонавтсен йышĕнче пирĕн ентеш Андриян Николаев пулнипе чĕререн мухтанатпăр.

1962 çулхи августăн 11-мĕшĕнче вăл пĕрремĕш хут космоса вĕçсе хăпарчĕ. Унччен космосра Юрий Гагаринпа Герман Титов пулса курнăччĕ. Андриян Николаев Павел Поповичпа вĕçрĕ. Вĕсем хыççăн космонавтсем ушкăнпа вĕçме пуçларĕç. Тĕнчере пĕрремĕш хут Андриян космосра креслăран уйрăлса ирĕклĕн вĕçрĕ, «Восток-3» тата «Восток-4» карапсем хушшинче радио çыхăнăвне йĕркелерĕ, пĕрремĕш хут космосран телерепортаж кăтартрĕ.Малаллине вулас

Евфимий Малов: О влиянии еврейства на чуваш

 

О Вліяніи Еврейства На Чувашъ.

Опытъ Объясненія Нѣкоторыхъ Чувашскихъ Словъ

Протоіерея Евѳимія Малова.

Редактируя книгу В. к. Магнитскаго: Матеріалы къ объясненію старой чувашской вѣры (Казань. 1881 г.), я замѣтилъ, что нѣкоторыя слова въ чувашскомъ языкѣ остаются не объясненными, не смотря на то, что къ объясненію ихъ знатоки этого языка, или спеціалисты, прилагали усилія . Я имѣю въ виду преимущественно тѣ слова, которыми характеризуется, такъ сказать, самый религіозный культъ Чувашъ. Всякій, читавшій хотя краткіе очерки изъ быта Чувашъ, безъ сомнѣнія часто встрѣчалъ слова: Киреметь, іомзя, синзя, ирихъ и др., но филологическаго объясненія этихъ словъ не видѣлъ.Малаллине вулас

Ăрăмлă чĕлхе

Н. Иванова & В. Никитин


Ăрăмлă чĕлхе

Ăрăмлă сăмахлăх тĕсĕсем нумай. Çынна ырă сунса, çут çанталăкран ырлăх ыйтса калани шутне чунпе пил сăмахĕсем, сăвап, кĕле, сă ри а н, ÿкĕт, калмăк, чĕлхе тата ытти кĕрет. Вĕсене пурне те халăх умĕнче калама юрать. Çав вăхăтрах вăрттăн, харкам çынна кăна каламаллисем те пур. Вĕсен шутне им-юм па тухат-ылхан сăмахĕсем кĕреççĕ. Кусем тепĕр ушкăнри сăмахлăхпа— тĕшмĕш уççи-хуипипе çыхăнса тăраççĕ. Хăйсен ăрамлăхĕпе пĕр-пĕринпе çывăх пулсан та вĕсем икĕ хирĕçле ушкăна кĕреççĕ: çынна ырă сунаканĕсене хăй умĕнче е Киремет ячĕпе калаççĕ, çынна усал яраканĕсене эсремете (хаяр киремете) «вăраççĕ».

Çÿлти тĕнчене леш тĕнче ыррисемпе хаярĕсем çĕр çинчи этеме икĕ еннелле те пăхма вĕрентнĕ. Çутăпа тĕттĕм, шурăпа хура пур пекех, чăваш ăнкарăвĕнче çутă сунăма хирĕçле тĕксĕм ылхан пурăнать.Малаллине вулас

Çемен Элкер: Чăваш хаçачĕ

Çемен Элкер


Чăваш хаçачĕ

Пĕрре çуллахи хĕвеллĕ кун Хусанта крепостьри «Дворецра» чăваш салтакĕсен пухăвĕ пулать тенине илтрĕм те, эпĕ унта кайса курас терĕм. Вăхăт кăнтăрла тĕлнелле. Кĕретĕп крепăçне. Хĕвел хĕртсе пăхать… Çав вăхăтрах манăн умран икĕ чăваш салтакĕ ерипен пуплесе пынине куратăп. Пĕри сухаллăскер, тепри çамрăкрахскер. Çамрăкки сылтăм аллине «Хыпар» хаçетне тытнă та хуллен варкăшса пырать тата çав вăхăтрах хаçетне çĕклерĕ те, çухални еннелле пăхса, ак çапла кала пуçларĕ: Малаллине вулас