Андриан Николаева халалласа уйра тунă ÿкерчĕк. Чăваш Ен.

Ун ятне этемлĕх манмĕ

И.П. Прокопьев


Ун ятне этемлĕх манмĕ

Этемлĕх ХХ ĕмĕр варринче космоса тухрĕ. Тĕнче уçлăхне çул уçакансем — пирĕн çĕршыв çыннисем. Эпир малтанхи космонавтсен йышĕнче пирĕн ентеш Андриян Николаев пулнипе чĕререн мухтанатпăр.

1962 çулхи августăн 11-мĕшĕнче вăл пĕрремĕш хут космоса вĕçсе хăпарчĕ. Унччен космосра Юрий Гагаринпа Герман Титов пулса курнăччĕ. Андриян Николаев Павел Поповичпа вĕçрĕ. Вĕсем хыççăн космонавтсем ушкăнпа вĕçме пуçларĕç. Тĕнчере пĕрремĕш хут Андриян космосра креслăран уйрăлса ирĕклĕн вĕçрĕ, «Восток-3» тата «Восток-4» карапсем хушшинче радио çыхăнăвне йĕркелерĕ, пĕрремĕш хут космосран телерепортаж кăтартрĕ.Малаллине вулас

Advertisements

Тарас Кириллов

Геннадий Юмарт & Л. Трофимов


(1880-1920)

d186d0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c22
Тарас Кириллов, поэт

Тарас Кириллович Кириллов 1880 çулхи нарăсăн 24-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнин Етĕрне уесĕнчи (халĕ Чăваш Республикин Красноармейски районĕ) Çеçмерте вăтам хресчен кил-йышĕнче çуралнă. Малтан Мăн Шетмĕри пуçламăш, унтан Ишекри икĕ класлă шкулсенче вĕренет. 1899 çулта Хусанти учительсем хатĕрлекен семинарирен вĕренсе тухсан, икĕ çул Етĕрнери прихут шкулĕнче ĕçлет. 1901 çулта вăл Шăхасанта икĕ класлă шкула куçать. 1903-1905 çулсенче Хусанти миссионерсен курсĕнче вĕренет. Ун хыççăн тĕрлĕ çĕрте чиркÿ ĕçĕнче тăрать. 1918 çулта ку ĕçе пăрахать те Чулхула облаçĕнчи Кукша Ту ялĕнче шкулта ĕçлет. Поэт ÿпке чирĕпе чирлесе 1920 çулхи чÿкĕн 6-мĕшĕнче вилет.Малаллине вулас

Гаврил Кореньков (Карилкке Кавĕрли)

Геннадий Юмарт & Л. Трофимов


(1884-1949)

korenkov_kniga
Гаврил Кореньков, поэт

Гаврил Алексеевич Кореньков 1884 çулхи акан 5-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнин Çĕрпÿ уесĕнчи (халĕ Чăваш Республикин Куславкка районĕ) Кивĕ Тĕрлемесре вăтам хресчен кил-йышĕнче çуралнă, 1892-1895 çулсенче ялти шкулта, унтан 1903 çулччен Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ. Кайран вăл емĕр тăршшĕпех хăйĕн тăван ялĕнче учительте ĕçлет.

Малаллине вулас

Турхан Энтри

Геннадий Юмарт & Л. Трофимов


Турхан Энтри

(1888-1972)

Турхан Энтри, çыравçă
Турхан Энтри, çыравçă

Андрей Васильевич Турхан 1888 çулхи авăнăн 20-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнин Теччĕ Уесĕнчи (халĕ Чăваш Республикин Елчĕк районĕ) Турханта вăтам хресчен кил-йышĕнче çуралнă. Курнавăшри пуçламăш, Елчĕкри икĕ класлă шкулсенче вĕренсе тухсан, 1904 çулта Хусанти учительсем хатĕрлекен cеминарие кайса кĕрет. Совет саманинче вăл Мускаври ют çĕр-шыв чĕлхисен пединститутĕнче вĕренсе аслă пĕлÿ илет.Малаллине вулас

Михаил Шевле

Геннадий Юмарт & Л. Трофимов


Михаил Шевле

(1887-1947)

Михаил Шевле, поэт
Михаил Шевле, поэт

Михаил Васильевич Шевле (Васильев) 1887 çулхи çурлан 16 (28)-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнин Шупашкар уесĕнчи (халĕ Чăваш Республикин Куславкка районĕ) Муркарта чухăн хресчен кил-йышĕнче çуралнă. Вун тăваттăрах хăй тĕллĕн пурăнма тытăнать: ялтан тухса каять те Сĕвепе Хусанти трактирсенче, кĕнеке хуплашки тăвакан мастерскойра, вут-шанкă складĕнче, магазинта ĕçлет, Студентсемпе паллашса, рабочи çамрăкĕсен шкулне кĕрет. Икĕ çултан, Хусанти учительсен семинарийĕнче экзамен тытса, пуçламăш шкул учителĕ ятне илет. Тĕрлемес çывăхĕнчи Юпсарта çулталăк хушши вĕрентекен пулса ĕçленĕ хыççăн ăна хĕрсемпе çыхăну тытнăшăн тĕрмене хупаççĕ, 1910 çулта вăл Астрахане, Бакăва, Тифлиса çитет. Ăна унта каллех тытса арестлеççĕ. Тĕрмерен тухсан чугун çул тунă çĕрте ĕçлет, Пĕрремĕш тĕнче вăрçи пуçлансан фронта лекет. Çапăçу хирĕнче революци майлă агитациленĕшĕн карцерта ларать. Унтан Тифлиса (халĕ Тбилиси) каять.Малаллине вулас

Пăлхар холинче хорлăх корса вилнĕ çыннăн, Авраамий ятлăскерĕн порнăçĕ

Григорий Филиппов


Хальхи Хосан кĕпĕрнинче авал чох пĕр тотар та çокчĕ. Тотар халăх килетчен первай конта пăлхар ятлă халăх темиçе çĕр çол порăннă. Пăлхар халăх çомĕнче чăвашсем та çармăссам ĕлĕкренех порнатчĕç. Пăлхар патшисем Атăл панчи холара, çавах Пăлхар ятлăскерте, порăннă. Пăлхар халăхĕн орăх холисем те номайччĕ, Булгар холи пор холасенчен те ытла пысăкчĕ, йышлăччĕ, поянччĕ. Онта порăннă çынсам йот, инчери халăхсемпе сотă тватчĕç; çорконне, çолла та онта çолннехе пысăк ярмăркка полатчĕ; йот çынсам номайăн сотă тума Булгар холине пырса, унта номай çол порнса ирттеретчĕç.Малаллине вулас

Кÿл Техĕне

Кÿл техĕне мухтакан Орхон Пысăк çырăвĕ умлă-хыçлă выр- наçтарнă 6 халапран тăрать. Вĕсем çаксем: 1) тĕрĕксеп несĕлĕсем çинчен калани, 2) Китай тĕрексене пăхăнтарнă 3) Илтерет кахан çинчен калани, 4) Кăпăкăн кахан çинчен калани, 5) Пĕлнĕ кахан тата 6) Кÿл техĕн çинчен каласа панисем. Калавсен тытăмĕ пĕр евĕрлĕ: пуçламăш йĕркесем, мĕнле ĕçсем пулса иртни тата вĕçлев йĕркисем. Паллă тĕпчевçĕ И. В. Стеблева вырăсла куçарнă текстра Кÿл техĕн çинчен калакан улттăмĕш калав — 231—428-меш йĕркесем. Руна çырăвĕпе чул палăк çинче вăл 30—53-мĕш йĕркесене йышăнать. Кÿл техĕн çинчен каласа пани хăй 13 çавраллă. Вĕсем пĕтем çырăвăн XVIII—XXX çаврисем шутланаççĕ. Çаврасене çапла ят парса тухма юрать: ХVIII çавра — Кÿл техĕн çар ĕçне пуçăнни, XIX — Чача сенхунпа çапăçни, XX —Улăх Еркĕнĕпе çапăçни, XXI —карниссемпе çапăçни, XXII—тăррисемпе çапăçни, XXIII — сăхтăксене хирĕç тухни тата тĕррисене пăхăнтарни, XXIV — Куш тăтăхпа çапăçни, XXV — карлуксемпе çапăçни, XXVI — аз халăхĕпе çапăçни, XXVII — ĕскĕл халăхĕпе çапăçни, XXVIII — окăссемпе çапăçни, XXIX — Кÿл техĕншĕн макăрни, XXX — Кÿл техĕне пытарма элчĕсем килни.
Кÿл тĕлĕпе мухтакан çырăва унăн пиччĕшĕ Йолăх техĕн çырнă тесе шутлаççĕ. Çырăва тĕрлĕ чĕлхесене куçарнă. Вăл тĕрĕк халăхĕсен пĕрлехи еткерĕ шутланать. [Иванова, Никитин]Малаллине вулас