Н. Осипов & Виталий Родионов: С. М. Михайлов-Янтушăн чăваш литературинчи вырăнĕ

Спиридон Михайлов чăвашран тухнă пирвайхи историк, этнограф, географ, фольклорист, Раççей географи обществин членĕ тата ĕçченĕ (1854), Хусанти статистика комитечĕн членĕ тата корреспонденчĕ (1856). Очеркĕсенче чăвашсен йăли-йĕркине çырса кăтартнă, халăх сăмахлăхĕн тĕслĕхсене пухса çапса кăларттарнă… Тĕплĕнрех →

Н. Осипов & Виталий Родионов


С. М. Михайлов-Янтушăн чăваш литературинчи вырăнĕ. Нумай енлĕ пултарулăхĕ

С. Михайлов-Янтуш пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ. С. Михайлов-Яитуш этнограф- публицист, прозаик. Унăн очерк, калав çырас ăсталахĕ. Çыравçă чĕваш литературине кĕртнĕ поэтикăри тата жанр тытĕмĕнчи çĕнĕлĕхсем.

XIX ĕмĕрĕн варринче чаваш çыруллă культурине çĕнĕ çыравçăсем килсе кĕреççĕ. 1848 çулта чавашсем çинчен харăсах икĕ çын çырма пуçлать: В. А. Сбоев тата В.И. Лебедев. Вĕсен пархатарла ĕçне тăван чаваш чĕлхипе малалла тăсаканĕ Спиридон Михайлович Михайлов-Янтуш пулнă (С. Михайловичей чăвашран тухнă е чăвашсем çинчен çырнă çыравçăсем пурте тенĕ пекех вырăсла е тата урăх чĕлхесемпе çырнă пулнă). С. Михайлов-Янтуша тĕпчевçĕсем чăваш ячĕпе малтанласа калаçаканĕ те теççĕ. Мĕншĕн тесен пирĕн çак таранччен сарăлса пынă çыруллă культура талккăшне чăваш ячĕпе чи малтан никам та мар, С. Михайлов-Янтуш уçнă тесе хăюллăнах калама пултаратпăр.

Малаллине вулас
Advertisements

Тайăр Тимкки

Геннадий Юмарт


Тайăр Тимкки

(1889-1917)

Тайăр Тимкки
Тайăр Тимкки, поэт.

Тайăр Тимкки (Тимофей Семенович Семенов) 1889 çулхи кăрлачăн 27-мĕшĕнче Чĕмпĕр кĕпĕрнин Пăва уесĕнчи (халĕ Тутар Республикин Пăва районĕ) Шемекре чухăн алăсти кил-йышĕнче çуралнă. Ача чухнех вăл тăлăха юлнă. 1898 çулта ăна кÿршĕ ялти, Пимĕрселти, Т. Васильев хресчен усрава илнĕ, Тимккана çав çулах ялти пуçламăш шкула вĕренме янă. Усрава илекен хăй те çулталăкран вилсе каять. Тăлăх ача пĕр вăхăт аппăшĕ патĕнче пурăнать, каярахпа пуп патĕнче тарçăра тăрать, çав вăхăтрах шкула çÿрет. 1902 çулта Тайăр Тимкки Кÿренти икĕ класлă шкула, çулталăкран Чĕмпĕрти чăваш шкулне вĕренме кĕрет. Кунта икĕ çул хушши К. В. Ивановпа пĕрле пĕр пăртта хушшинче ларать.

Малаллине вулас

Михаил Акимов

Геннадий Юмарт & Л. Трофимов


Михаил Акимов

(1884-1914)

Михаил Федорович Акимов 1884 çулта Хусан кĕпĕрнин Пăва уесĕнчи (халĕ Тутар Республикин Теччĕ районĕ) Таяпара чухăн хресчен кил-йышĕнче çуралнă. 1899 çулта ялти пуçламăш шкулта, ун хыççăн вăл Кăнна Кушкинчи икĕ сыпăклă шкулта вĕренет. 1901 çултан пуçласа Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренет. 1905 çул вĕçĕнче, ăна шкултан «политика тĕлĕшĕнчен шанчăксăр» тесе кăларса янă хыççăн вăл «Хыпар» хаçатра ĕçлеме тытăнать. Хаçата хупсан. Акимов нотариат кантурĕнче. каярахпа адвокатра ĕçлет. 1914 çулта ÿпке чирĕпе вилет.

Малаллине вулас

Николай Шелепи

Николай Шелепи – поэт, литература ĕçченĕ. Вырăссен пĕрремĕш революцине путарсан, Çĕпĕре каять. 1922 çулта Шупашкара куçсан, литература ĕçне хастарлăрах кÿленет. Суккăрланать… Тĕплĕнрех →


(1881-1945)

Николай Иванович Шелепи (Полоруссов) 1881 çулхи çу уйăхĕн 2-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнин Чисай уесĕнчи (халĕ Тутар Республикин Аксу районĕ) Çĕнĕ Ÿсел ялĕнче çуралнă. 1891-1895 çулсенче Мăкшăелĕнчи пуçламăш шкулта вĕренет те хресчен ĕçĕпе пурăнать.

Малаллине вулас

Иван Юркин (Юркка Иванĕ)

Геннадий Юмарт & Л. Трофимов


Иван Юркин (Юркка Иванĕ)

(1863-1943)

Иван Николаевич Юркин (Юркка Иванĕ) Чĕмпĕр кĕпĕрнинче Пÿркел ялĕнче удел хресченĕн кил-йышĕнче 1863 çулхи пушăн 4-мĕшĕнче çуралнă. 1870-1875 çулсенче вăл Пимĕрселĕнчи пуçламăш шкулта, 1875-1880 Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕренет, анчах ку шкулта вĕренсе пĕтереймест. 1882 çултан пуçласа Юркин вулăс кантурĕнче, акциз управленийĕнче ĕçлет. Октябрьти революци хыççăн вăл Чĕмпĕрти статистика управленине куçать. 1926 çултан пуçласа литература ĕçĕпе кăна пурăнать.

Литература ĕçне çыравçă 1876-1880 çулсенче, Чĕмпĕр шкулĕнче вĕреннĕ чухне пуçланă. Унăн паллăрах хайлавĕсем: «Этем пырĕ тутă та куçĕ выçă» (1889), «Мул» (1889), «Ульки» (1927) повеçсем.

Андриан Николаева халалласа уйра тунă ÿкерчĕк. Чăваш Ен.

Ун ятне этемлĕх манмĕ

И.П. Прокопьев


Ун ятне этемлĕх манмĕ

Этемлĕх ХХ ĕмĕр варринче космоса тухрĕ. Тĕнче уçлăхне çул уçакансем — пирĕн çĕршыв çыннисем. Эпир малтанхи космонавтсен йышĕнче пирĕн ентеш Андриян Николаев пулнипе чĕререн мухтанатпăр.

1962 çулхи августăн 11-мĕшĕнче вăл пĕрремĕш хут космоса вĕçсе хăпарчĕ. Унччен космосра Юрий Гагаринпа Герман Титов пулса курнăччĕ. Андриян Николаев Павел Поповичпа вĕçрĕ. Вĕсем хыççăн космонавтсем ушкăнпа вĕçме пуçларĕç. Тĕнчере пĕрремĕш хут Андриян космосра креслăран уйрăлса ирĕклĕн вĕçрĕ, «Восток-3» тата «Восток-4» карапсем хушшинче радио çыхăнăвне йĕркелерĕ, пĕрремĕш хут космосран телерепортаж кăтартрĕ.Малаллине вулас

Тарас Кириллов

Геннадий Юмарт & Л. Трофимов


(1880-1920)

d186d0b5d0bdd0bdd0bed181d182d18c22
Тарас Кириллов, поэт

Тарас Кириллович Кириллов 1880 çулхи нарăсăн 24-мĕшĕнче Хусан кĕпĕрнин Етĕрне уесĕнчи (халĕ Чăваш Республикин Красноармейски районĕ) Çеçмерте вăтам хресчен кил-йышĕнче çуралнă. Малтан Мăн Шетмĕри пуçламăш, унтан Ишекри икĕ класлă шкулсенче вĕренет. 1899 çулта Хусанти учительсем хатĕрлекен семинарирен вĕренсе тухсан, икĕ çул Етĕрнери прихут шкулĕнче ĕçлет. 1901 çулта вăл Шăхасанта икĕ класлă шкула куçать. 1903-1905 çулсенче Хусанти миссионерсен курсĕнче вĕренет. Ун хыççăн тĕрлĕ çĕрте чиркÿ ĕçĕнче тăрать. 1918 çулта ку ĕçе пăрахать те Чулхула облаçĕнчи Кукша Ту ялĕнче шкулта ĕçлет. Поэт ÿпке чирĕпе чирлесе 1920 çулхи чÿкĕн 6-мĕшĕнче вилет.Малаллине вулас