Н. Иванова & В. Никитин: Ниме

Н. Иванова тата В. Никитин – чăваш сăмахлăхне тĕпчесе шкулти ачасем умне кĕнеке кăларса тăратнă коллекив ертÿçисем, авторсем… Тĕплĕнрех →


Ниме

Ял халăхĕ пĕрле пухăнса пĕр-пĕр çынна (кÿршĕ-аршă, тăван- пĕлĕше) пысăк ĕç тума тÿлевсĕр пулăшнине ниме теççĕ.

Ниме тума шутланă çын ялти хисеплĕрех ватăпа ниме пуçĕ пулма ыйтнă. Тепĕр ирхине лешĕ урапа çине ниме ялавĕ çирĕплетнĕ, хул пуççи урлă ал шăлли çакнă, ура çине тăрса ял тăрăх çÿренĕ. Кашни çурт умĕнчех чарăнса нимĕне йыхăрнă, ниме юрри юрланă. Ăна хирĕç çынсем «пырас, тухас, çитĕпĕр!» тесе каланă.

Малаллине вулас

Кĕвĕ-чĕвĕ хатĕр-хĕтĕрĕ

Н. Иванова & В. Никитин

Кĕвĕ-чĕвĕ хатĕр-хĕтĕрĕ

(Музыка инструменчĕсем)

Тĕрлĕ çемĕсемпе кĕвĕ-чĕвĕ кăлармалли хатĕр-хĕтĕр чăвашсен сакăр вуннă ытла. Вĕсем вĕрмелли, сĕрмелли, çапмалли, чĕпĕтмелли тата ытти тĕрли пур. Паллăраххисемпе паллашăпăр.

Малаллине вулас

Хĕллехи Ĕçсемпе Уявсем

Н. Иванова & В. Никитин


Хĕллехи Ĕçсемпе Уявсем

Хĕллехи ĕçсемпе йăласем авалхи Çĕнĕ çул пулнă юпа уйăхĕнчен (ăна халĕ палăртма та пăрахнă ĕнтĕ) пуçланаççĕ. Сурăх çăмне каснă хыççăнах хĕрсемпе каччăсен улахĕ уçăлать. Ку вăхăта сÿс-кантăр хатĕр мар-ха, çавăнпа çăм арласа алса-чăлха çыхаççĕ. Тен, çавăнпах раштавра «сурăх ырри»[1] пулса иртет. Мăчавăрсем каланă тăрăх, «сурхури» сăмах хĕрсемпе каччăсем витере сурăх урине тытнипе мар, çар пуçлăхĕ аксарăк[2] яш-кĕрĕме хĕсмет ĕçĕнчен канма кăларнипе çыхăннă. Эппин, «сарăк[3] ыррин» (сурхурин) вăхăчĕ — вылямалли-канмалли, савнисене курмалла эрне çитнĕ.

Малаллине вулас

Раштав уйахĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Раштав уйахĕ

Раштав — çулталăк вĕçĕ, алă ĕçĕсен уйăхĕ. Чăваш кун тăрăмне «раштав» сăмах вырăс тĕнне йышăнсан кĕнĕ пулĕ теççĕ. Ку сăмах Юр туррин Вăтанпин[1] амăшне Ăраш турра[2] тав тунине пĕлтерме пултарнă: «Араш+тав!» Уйăх ячĕсем пăтравлă пулни халăх тĕрлĕ календарьсем çине куçса пынинчен, чăвашсем авал çулталăка кĕркунне тата çуркунне кун таврăннă вăхăтран шутланинчен килнĕ. Çĕнĕ çул кăрлач (январь) пуçламăшне пырса тухсан та уйăх шучĕсен авалхи йĕрки аванах упранса юлнă, кашни уйăха тĕрлĕ вăхăтра, тĕрлĕ вырăнта тата мĕнле калани Н. И. Ашмарин сăмахсарĕнчех уççăн курăнать. Раштава «куштан», «куштав[3]» тени те тĕл пулать.

Малаллине вулас

Чăваш Пир-Авăрĕн Ячĕсем

Н. Иванова & В. Никитин

Чăваш Пир-Авăрĕн Ячĕсем

Килте тĕртнĕ пир-авăрăн хăш-пĕр ячĕсем: катан пир, кăтат, пÿс, штулпи, палчас, сентел, шăла пир, лапрашки, çăлкăш, тăла пир, пусма, улача, хăмач, варпуç, качăвăс.

Катан, кăтат, пÿс, штулпи пирсем çÿхе те çирĕп пулнă, вĕсене тĕрĕпе илемлетме тĕртнĕ.

Малаллине вулас

Хурт-Хăмăр Чÿкĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Хурт-Хăмăр Чÿкĕ

В. К. Магницкий çырса хăварнине пăхсан хурт чÿкне сăра чÿкĕ хыççăн тунă. Кил хуçи хăйĕн сăмахĕнче хурт-хăмăр ĕрчетме пулăшакан тăхăр турра тата вĕçен кайăксене (чĕкеçе, тăхрана[1], вĕлтрен кайăка, сар кайăка, шăпчăка, пăрчăкана, вĕршĕне) асăннă.

Кĕлле хĕвел тухăçĕнчи алăк енне пăхса каланă. Хурт-хăмăр ĕçĕнче пулăшакан турăсене пылпа, пыл сăрапа, юсманпа, пăтăпа чÿкленĕ, аслă турăсене киремете кайса парне панă.

Малаллине вулас

Константин Иванов: Пăртта карчăк

Константин Иванов

Константин Иванов Ĕпхÿ кĕпĕрнинче çуралса ÿснĕ. Чĕмпĕрти шкултан кăларса ярсан Иван Яковлев чĕннипе тĕрлĕрен куçару ĕçне хутшăнать, унтан учителе вĕренсе тухать. Çамрăкла вилнĕ поэт чăвашла литературăн чи паллă “Нарспи” поэмипе литература историне çырăнса юлать… Тĕплĕнрех →

Пăртта карчăк 

Хĕлле Ванюшкен салтака канмалла пулна. Салтака пама Ĕпхĕве каймалла пулнă. Ванюшкене ăсатма ашшĕпе амăшĕ кайнă. Ванюшка уй чух вун сакăр çулта пулнă. Ун, шухскерĕн, салтака каясси килмен пит. Ахаль те ун чух вăрçă пуçланать тис пуçланă. Вăрçă хăрушă япала.

Малаллине вулас