Н. Осипов & Виталий Родионов: С. М. Михайлов-Янтушăн чăваш литературинчи вырăнĕ

Спиридон Михайлов чăвашран тухнă пирвайхи историк, этнограф, географ, фольклорист, Раççей географи обществин членĕ тата ĕçченĕ (1854), Хусанти статистика комитечĕн членĕ тата корреспонденчĕ (1856). Очеркĕсенче чăвашсен йăли-йĕркине çырса кăтартнă, халăх сăмахлăхĕн тĕслĕхсене пухса çапса кăларттарнă… Тĕплĕнрех →

Н. Осипов & Виталий Родионов


С. М. Михайлов-Янтушăн чăваш литературинчи вырăнĕ. Нумай енлĕ пултарулăхĕ

С. Михайлов-Янтуш пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ. С. Михайлов-Яитуш этнограф- публицист, прозаик. Унăн очерк, калав çырас ăсталахĕ. Çыравçă чĕваш литературине кĕртнĕ поэтикăри тата жанр тытĕмĕнчи çĕнĕлĕхсем.

XIX ĕмĕрĕн варринче чаваш çыруллă культурине çĕнĕ çыравçăсем килсе кĕреççĕ. 1848 çулта чавашсем çинчен харăсах икĕ çын çырма пуçлать: В. А. Сбоев тата В.И. Лебедев. Вĕсен пархатарла ĕçне тăван чаваш чĕлхипе малалла тăсаканĕ Спиридон Михайлович Михайлов-Янтуш пулнă (С. Михайловичей чăвашран тухнă е чăвашсем çинчен çырнă çыравçăсем пурте тенĕ пекех вырăсла е тата урăх чĕлхесемпе çырнă пулнă). С. Михайлов-Янтуша тĕпчевçĕсем чăваш ячĕпе малтанласа калаçаканĕ те теççĕ. Мĕншĕн тесен пирĕн çак таранччен сарăлса пынă çыруллă культура талккăшне чăваш ячĕпе чи малтан никам та мар, С. Михайлов-Янтуш уçнă тесе хăюллăнах калама пултаратпăр.

Малаллине вулас
Advertisements

Тайăр Тимкки: Çăлăнăç

Тайăр Тимкки

Тайăр Тимкки (1889-1901) ача чухнех тăлăха юлнăскер, пуп патĕнче тарçăра тăрса ÿснĕ. Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ. Революци юхăмне хастаррăн хутшăннă пропагандиста Çĕпĕрте ссылкă курма та тивнĕ… Тĕплĕнрех →


Çăлăнăç

Хурлăх курса
Пурăнăп.
Тăрсан турра
Кĕлтăвăп.
Мана ырă сунас çук.

Малаллине вулас

Тайăр Тимкки: Шухăш

Тайăр Тимкки

Тайăр Тимкки (1889-1901) ача чухнех тăлăха юлнăскер, пуп патĕнче тарçăра тăрса ÿснĕ. Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ. Революци юхăмне хастаррăн хутшăннă пропагандиста Çĕпĕрте ссылкă курма та тивнĕ… Тĕплĕнрех →

Шухăш

Хирте, суха хыçĕнче.
Эпĕ нумай çÿрерĕм.
Çĕрĕн йывăр ĕçĕнче
Нихçан ырлăх курмарăм.

Акнă тырă шăтмарĕ,
Пысăк выçлăх çул килчĕ.
Хăш çул тырă пулмарĕ,
Хăш çул пăрпа çĕмĕрчĕ.

Малаллине вулас

Тайăр Тимкки: Чаплă вилĕм юрри

Тайăр Тимкки

Тайăр Тимкки (1889-1901) ача чухнех тăлăха юлнăскер, пуп патĕнче тарçăра тăрса ÿснĕ. Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче вĕреннĕ. Революци юхăмне хастаррăн хутшăннă пропагандиста Çĕпĕрте ссылкă курма та тивнĕ… Тĕплĕнрех →

Чаплă вилĕм юрри

Халăх куçĕ умĕнче
Çук çынсемшĕн вилетпĕр.
Сыв пул ĕнтĕ, çут тĕнче,
Юлашкине паратпăр.

Йĕри-тавра халăхсем
Пире курсан хĕрхенчĕç.
Анчах вăйлă улпутсем:
– Çакăр! – тесе кăшкăрчĕç.

Малаллине вулас

Юпа уйахĕ

Н. Иванова & В. Никитин


Юпа уйахĕ

Чăваш кун тăрăмĕ çулталăка икĕ пая пайланă, çавăнпа «Хĕл уйăхĕ — улт уйăх, çу уйăхĕ — çич уйăх»,— тесе каланă. Елĕк- авал кĕрпе хĕле хăйне пер çулталăк, çурла çуллана тепĕр çулталăк тесе уявланă. Кĕрхи Çĕнĕ çул кĕркунне кунпа çĕр танлашнă вăхăта килнĕ. Çуркунне пуш уйăхĕнче çуралнă Çĕнĕ çул кĕр çитсен ватăлать тесе шутланă, çавăнпа кĕрхи юпара ваттисене «чăн çĕре ăсатса янă», тепĕр çулччен çĕн çĕрте вырнаçма ырă суннă. Çав ятпа ятарласа «юпа чунĕсем» тунă.

Малаллине вулас

Покров Кун Вĕрентсе Каламалли

Діаконъ Владиміръ Михайловъ


Юпа 1-мĕшĕ

Йуратнă тăванăмсем, пайан таса ђиркÿ авал Турă Амăшĕ пирĕнпе пĕр тĕнпе пурăнакан грек халăхĕшĕн тунă хăвата асăнса хисеплет.

Çав хăват çинђен таса ђиркÿ акă çапла каласа пĕлтерет. Пĕрре елĕк-авал пит вăйлă ђаплă пулнă грек ха­лăхин патша пурăнакан Константинопољ хулине сарацынсем (суйа тĕнлĕ, кĕлеткесене пуççапса пурăнакан халăх) пырса хупăрласа илнĕ. Греція патшалăхĕ çав вăхăта пат­шалăх хушшинђи тăшмансем пăлханнипе, тата йут тăш­мансем те тапăннине шалт аптăранă, пĕтес патнех çитнĕ. Греціянăн тăшмансене хирĕç тăма вăйĕ çителĕклĕ пулман, йут халăх çине шанма та шанђăк пулман. Тавăрари патшалăхсем, Греція патшалăхĕ вăйсăрланнине кура, хĕпĕртесе çеç тăнă; вăл пĕтсен харпăр-хăй пĕрер татăк татса илесшĕн пулнă. Çавăнпа грексем сарацынсем килсе хупăрласа илсен питĕ хăраса ÿкнĕ. Çавăн тĕрлĕ йывăр вăхăтра вĕсене пулăшакан никам та пулман, пĕр Турă çине шанасси анђах йулнă. Ђăнах та Турă çине шанса Унтан пулăшу ыйтнă та Турă вĕсене пăрахман.

Малаллине вулас

Радонежри Хăватсем Тăвакан Таса Пурăнăçлă Сергійе Асăнса Тăвакан Праçник Кунĕ Вĕрентсе Калани

Симеонъ Сергѣевъ


Авăн 25-мĕшĕ

Ашшийĕн, Ывăлийĕн, Святой Сывлăшийĕн йађĕпе.

Савнă тăванăмсем! Турă тĕнђене пит илемлĕ пултарнă; унпа усал пулман, ырă анђах пулнă. Турă çырăвĕнђе пулнă: пĕтĕм тĕнђе пит илемлĕ пулнă, тенĕ. Халĕ епир ăçта пăхнă, унта усал куратпăр. Унта çаратаççĕ, кунта вĕлереççĕ, тата тепĕр çĕрте пĕрне пĕри вут тĕртсе çунтараççĕ. Упăшки арăмĕпе харкашат̌, ашшĕ ывăлĕпе килĕштереймест; унта йĕреççĕ, кунта кăшкăрашупа çапăçу. Епир пĕр пĕрне кураймастпăр, пĕр пĕрин çинђен елеклетпĕр, сута тыта-тыта паратпăр. Пĕтĕм тĕнђе усалпа тулнă. Турă тĕнђене ырă пултарнă пулсан, усал ăçтан пулнă тата?—Усал, тăванăмсем, пиртен хамăртанах килет. Турă пире пурне те кăмăл панă. Епир кăмăла усал йенне те, ырă йенне те йама пултаратпăр. Кăмăла усал йенне йанине Адампа Ева Турă сăмахне улăштарнă, райран тухса кайнă. Унтан кăмăлĕсене ырă йенне çавăрса çылăхĕсенђен ÿкĕннĕ те, Турăран Çăлакан килесси çинђен хыпар илнĕ. Мĕн пур святой çынсем кăмăлĕсене ырă йенне йанипе çăлăннă.

Малаллине вулас