Акăш Ваçли ][ Пирĕн Телей


Акăш Ваçли / Василий Лебедев

(1813—?)
Акăш Ваçли Чăваш Республикинчи хальхи Хĕрлĕ Чутай районне кĕрекен Штанаш ялĕнче 1813 çулхи январĕн 1-мĕшĕнче çуралнă. Ахăртнех, унăн ашшĕ пачăшкă пулнă пулас.
Ачана тĕне кĕртнĕ те хут çине Лебедев Василий Иванович тесе çырса хунă. Акăш Ваçли Хусанта Тĕн семинарĕнче вĕреннĕ. Кайран пачăшкă пулса ĕçленĕ. Виçĕ ача çуратса ÿстернĕ вăл. Ачисем пурте ашшĕ çулĕпе кайса, пачăшкă пулса вăй хунă.
Акăш Ваçли хăй питĕ пĕлÿшĕн çуннă, малалла вĕренме тăрăшнă. Вăл хăй тĕллĕн нимĕç чĕлхине тĕпчесе вĕреннĕ те 1837 çулта Петербурга кайса медицина академине вĕренме кĕнĕ. Кайран, вĕренсе тухсан, Ютçĕршыв ĕçĕсен министерствинче ĕçлеме тытăннă. Петербургра пурăннă пулсассăн та час-часах тăван ялне килсе çÿренĕ.
Акăш Ваçли нумай пĕлекен çын пулнă: сăвăсем, статьясем, тĕпчев ĕçĕсем çырнă. Тăван халăх историне тĕпченĕ. Хăшпĕр сăввисене вăл чăвашла та çырнă. Унăн “Эпир чăваш пултăмăр” ятлă сăвви вулакансем валли упранса юлнă. Ăна Акăш Ваçли 1842 çулта çырнă. Пĕрремĕш хут ку сăвă “Шалти ĕçсен министерствин журналĕнче” В.И. Лебедевăн “О чувашском языке” статйинче пичетленнĕ. Унăн вырăсла куçарăвĕ 1861 çулта Л.Лаптевăн “Материалы для географии и статистики России” кĕнекинче тата 1869 çулта Д.Семеновăн “Обществоведение. Россия по рассказам путешественников и научным исследованиям” кĕнекере пичетленнĕ. Акăш Ваçли хăçан вилни паллă мар.


Чăваш эпĕр пултăмăр…

(Пирĕн телей)

Чăваш эпĕр пултăмăр,
Атăл патне килтĕмĕр,
Унта тăтăш лартăмăр.
Халĕ тияксам итяççĕ:
Çтан чăвашсем каяççĕ.
Эпĕр чăваш, тăтăш чăваш;
Тутар – пирĕн хурăнташ;
Пирĕн чĕлхи – чăваш чĕлхи.
Хăш чухне пулать хойхи –
Турă патне пыратпăр,
Киреметре прахатпăр
Пăрусене, ĕнесене.
Турă патăр сывлăхне,
Турă патăр телейне.
Ÿкерме эпĕр пĕлместпĕр,
Шутлама та пĕлместпĕр,
Пачăшкăран ыйтатпăр:
– Мĕн тăвас хуйхă чухне.
Мĕн парас тияксене. –
Çапла эпĕр пурнатпăр;
Çапла телей куратпăр;
Тапакне те туртатпăр.
Мĕн тăвас – пирĕн телей.
Пирĕн пулать выльăхсем:
Ут, сысна, чăхă, хуртсем,
Сурăх, хур, лайăх вăкăр,
Кăвакал, сĕт, çăмарта;
Çи, чăваш, хура çăкăр,
Сутса яр выльăххуна,
Нумай пулĕ сан укçа –
Тиексене хуйхă чухне.
Çи, чăваш, хура çăкăр,
Мĕн тăвас – пирĕн телей!


Чьвашъ а́берь бо́лдымыръ,
Адыль батне́ ки́льдымыръ;
Онда́ ту́духъ лардымыръ.
Хале тьяк-замъ идяссе:
Штан чивашь-замъ каяссе? –
А́берь чьвашъ – ту́духъ чьвашъ;
Тодаръ пяринъ хоранда́шъ;
Пи́ринъ чильги́ – чива́шъ чильги́.
Хужъ чохне́ болать хойги́:
Тора-батне́ быра́дбыръ,
Киреме́ть-ри прага́дбыръ
Пру-зане́, ине́-зане́:
Тора ба́дчиръ сивлихъ-не,
Тора бадчиръ телей-не.
Іуггермя а́берь бальмястбыръ,
Счотлама́-да бильмястбыръ;
Па́чка пи́ринъ идятбыръ:
Мень тува́съ хойги́ чохне́?
Мень бара́съ тiякъ-зане́?
Сяпла́ а́берь борна́дбыръ,
Сяпла́ теле́й кора́дбыръ;
Таба́к-не да торда́дбыръ.
Мень тува́съ – пи́ринъ телей!
Пи́ринъ бола́ть вылихъ-замъ,
Уть, сысна́, чиха̀, хортъ-за́мъ,
Сорыхъ, хоръ, ла́ихъ муггýръ,
Кувагга́лъ, сють, сюмарда́;
Сій, чивашь, хора́ сюкýръ,
Сотса яръ вылихъ конда́;
Нума́й бóле саннъ окся
Тьякъ-зане́ хойги́ чохне́.
Сiй, чивашъ, хора́ сюкуръ.
Мень тувасъ? – пи́ринъ телей!
Advertisements

Шухăшăра пĕлтерĕр

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s