Ача-пăча калавĕсем


Тупмалли

Автан
Чакак
Сармантей
Лаша Шырани
Ĕç çинче
Чăлха çыхни
Михала
Сÿсмен хакĕ
Утăра
Вăрăмтунасемпе Старик
Пулă Сĕрни
Çил-тăвăл
Хураçка
Кахалпа юхлав
Йăлăнтарни
Кулачă
Эпĕ ÿкĕнни
Çуркунне
Вилнĕ Чĕпĕ Чĕрĕлни
Эпĕ Сехет Çĕмĕрни
Шăрчăкпа кăткăсем
Шăши
Уçăлма Тухнă Шăши Çури
Тилĕпе Тăрна
Тилĕ Тус
Кашкăрпа Путек
Йытăпа Унăн Мĕлки
Икĕ Йĕкехÿре
Сăвакан Ĕне
Хĕсĕр Ĕне
Ĕнепе Качака Таки
Укçа Уйăрни
Кашкăрпа Карчăк
Çухалнă Укçа Тупăнни
Хĕветĕр
Суеçĕ
Выртмара
Хăравçă Иван
Тăманапа Мулкачă


Иван Яковлев


Автан

Пирĕн пĕр пысăк хĕрлĕ автан пур. Вăл тăр кăнтăрла урапа çине хăпарать те: «Кики-рик-ку!» – тесе авăтать. Сасси аван, хÿри илемлĕ, авăна-авăна тăрать. Кикирикки пысăк, тĕклĕ ураллă, качи вăрăм.
Сирĕн автан çапла-и?

Чакак

Чакак çулла вăрманта пурăнать, юр çусан яла пырать. Çулла вăрманта вăл чĕпĕ кăларать, ялтан çăмарта вăрласа кайса чĕпписене тăрантарать. Хĕлле, сивĕ пулсан, йывăрлăх çине ларать те: «Чак-чакак, чак-чакак», – тесе чакаклатать.

Сармантей

Сармантейĕн сарă чăххи сарă çăмарта тунă; ăна шăши пынă та хÿрипе çапса çĕмĕрнĕ. Сармантей те йĕрет, сарă чăххи те какалать. Хапхи калать:
– Манăн та уçăлса хупăнас, – тет.
Анать вăкăр шыва куллен-кун.
– Хапха, эсĕ мĕншĕн уçăлса хупăнатăн? — тет.
– Уçăлса хупăнмасăр, — тет. – Сармантейĕн сарă чăххи сарă çăмарта тунă; ăна шăши пынă та хÿрипе çапса çĕмĕрнĕ. Сармантей те йĕрет, сарă чăххи те какалать Вăкар калать:
– Манăн та мĕкĕрсе анас, — тет. Мĕкĕрсе анать шыв хĕррине. Шыв калать:
– Мĕншĕн, вăкар, мĕкĕретĕн?
– Мĕкĕрмесĕр, — тет. — Сармантейĕн сарă чăххи сарă çăмарта тунă; ăна шăши пынă та хÿрипе çапса çĕмĕрнĕ. Сармантей те йĕрет, сарă чăххи те какалать, хапхи те уçăлса хупăнать.
Шыв калать:
– Манăн та хумханас, — тет. Пĕр çĕнĕ çын шыв ăсма анать:
– Шыв, мĕншĕн хумханатăн? — тет.
– Хумханмасăр, — тет. — Сармантейĕн сарă чăххи сарă çăмарта тунă; ăна шăши пынă та хÿрипе çапса çĕмĕрнĕ. Сармантей те йĕрет, сарă чăххи те какалать, хапхи те уçăлса хупăнать, вăкăрĕ те мĕкĕрет, тет.
Çĕнĕ çын калать:
– Манăн та пĕр витрине çапса çĕмĕрес, — тет. Çапса çĕмĕрет витрине. Киле таврăнать. Хунямăшĕ чуста çăрать.
– Кин, мĕншĕн хăрах витрепе анчах ăсса килтĕн? — тет.
– Ăсса килмесĕр, — тет. — Сармантейĕн сарă чăххи сарă çăмарта тунă; ăна шăши пынă та хÿрипе çапса çĕмĕрнĕ. Сармантей те йĕрет, сарă чăххи те какалать, хапхи те уçăлса хупăнать тет, вăкăрĕ те мĕкĕрет, шыв та хумханать, тет.
Хунямашĕ калать:
– Манйн та чустана кăларса ывăтас, — тет. Кăларса ывăтать.
Ывалĕ кайнă вăрмана. Таврăнать вăрмантан. Ывăлĕ калать:
– Мĕншĕн яшка пĕçермерĕр? — тет. Амăшĕ калать:
– Сармантейĕн сарă чăххи сарă çăмарта тунă; ăна шăши пынă та хÿрипе çапса çĕмĕрнĕ. Сармантей те йĕрет, сарă чăххи те какалать, хапхи те уçăлса хупăнать тет, вăкăрĕ те мĕкĕрет, шыв та хумханать, çĕнĕ çын та хăрах витрине çапса çĕмĕрнĕ.
Ывалĕ калать:
– Манăн та хăрах атта кăларса ывăтас, — тет. Кăларса ывăтать.
Пĕтрĕ.

Лаша Шырани

Пĕр çын хăйĕн айĕнчи лашине виçĕ кун шыранă тет. Пĕр яла пырса ыйтать тет:
– Лаша курмарăр-и? – тесе.
– Çук, курмарăмăр, – тесе калаççĕ тет.
Тата тепĕр яла пырса ыйтать тет:
-Лаша курмарăр-и? – тесе.
– Çук, курмарăмăр, – тесе калаççĕ тет.
Çапла ялтан яла тек çÿрет тет. Çÿресен-çÿресен пĕр ăслăрах çынна тĕл пулчĕ тет те:
– Эсĕ ăçта та пулин ют лаша çÿренине курман-и? – тесе калать тет.
– Çук, курман. Хăçан çухалнă сан лашу? – тесе каларĕ тет.
– Паянхипе виçе кун ĕнтĕ ак, – тесе каларĕ тет.
– Лашу мĕн тĕслĕччĕ? – тесе каларĕ тет леш çынĕ.
– Шура улаччĕ, – тесе каларĕ тет.
– Çак ху айăнтиех мар-и? – тесе каларĕ тет лешĕ.
Хайхи ут çинчен анса пăхрĕ тет те лашине:
– Çакă, çакă, çакă! – тесе каларĕ тет. Лаши çине сиксе утланчĕ тет те савăннипе чуптара пачĕ тет килне.

Ĕç çинче

Эпир пĕрре чикĕри анна çинче Тулă выратпăр. Эпĕ кĕлте çыхрăм та ăна тĕмĕ çине лĕçсе хутăм: çав вăхăтра çурлана таçта çухатрăм. Пăхкалатăп, пăхкалатăп-çук. Çурлана пичче çиленчĕ те ятла пуçларĕ.
– Ĕç патĕнче вылямаççĕ, апла ĕç юлать! – терĕ.
Мана тата:
– Кĕлте çыхнă чухне çурлана хулпуççи çине хураççĕ, – терĕ.

Тупмалли

Автан | Чакак | Сармантей | Лаша Шырани | Ĕç çинче | Чăлха çыхни | Михала | Сÿсмен хакĕ | Утăра | Вăрăмтунасемпе Старик | Пулă Сĕрни | Çил-тăвăл | Хураçка | Кахалпа юхлав | Йăлăнтарни | Кулачă | Эпĕ ÿкĕнни | Çуркунне | Вилнĕ Чĕпĕ Чĕрĕлни | Эпĕ Сехет Çĕмĕрни | Шăрчăкпа кăткăсем |Шăши | Уçăлма Тухнă Шăши Çури | Тилĕпе Тăрна | Тилĕ Тус  | Кашкăрпа Путек  | Йытăпа Унăн Мĕлки | Икĕ Йĕкехÿре |  Сăвакан Ĕне | Хĕсĕр Ĕне | Ĕнепе Качака Таки | Укçа Уйăрни | Кашкăрпа Карчăк | Çухалнă Укçа Тупăнни | Хĕветĕр | Суеçĕ | Выртмара | Хăравçă Иван | Тăманапа Мулкачă

Чăлха çыхни

Эпĕ пĕчĕксĕ чухне пĕрре анне пуçланă чăлха çыхма тытăнтăм. Çыха пĕлмесĕр çиппине пĕтĕмпе чăлхăнтарса пĕтертĕм.
Анне çакна курчĕ те:
– Ачам, малтан çыхма вĕрен – халĕ, унтан тин çыхтарăп. – терĕ.

Михала

Манăн Михала ятлă юлташ вĕр çĕнĕ пушă яврĕ. Çав пушшипе куракана пĕрне çапатчĕ. Пĕрре çапла çисе ларакан йăмăкĕ патне пычĕ те пушшипе шарт! тутарчĕ пуçĕнчен. Йăмăкĕ йĕре пуçларĕ. Амăшĕ илтрĕ те чупса та кĕчĕ. Михаларан пушшине туртса илчĕ те хăйне çаптара пуçларĕ. «Ан тив çынна, ан тив çынна, ак сана!» – терĕ.
Çапа пĕлмен пушă хăйне çаврăнса тивнĕ тесе çавăнпа каланă пулĕ.

Сÿсмен хакĕ

Утăра

Виçĕ çын утта кайнă тет. Вĕсен лаши лачакана путса ларнă тет. Çыннисем пĕри Каринкке ятлă, тепри Емелкке ятлă, висççĕмĕшĕ Çаманкка ятлă пулнă тет. Çаманкка калать тет:
– Как быть, Каринкке? Епле тăвас, Емелкке? – тесе ка­лать тет.
Каринкки калать тет:
– Çапла тăвас, Çаманкка! – тесе калать тет. Лашине аран туртса кăларнă тет вара.

Вăрăмтунасемпе Старик

Пĕр старик çулла вăрманта канма выртнă тет. Вăрăмтунасем пыраççĕ тет те ун патне: «П-и-ч-ч-е-п-е-ч-ч-ĕ-н», – тесе калаççĕ тет. Пĕри çапла каласа каять тет, тата тепри пырать тет: «П-и-ч-ч-е-п-ĕ-ч-ч-е-н», – тесе ка-лать тет. Старик выртрĕ-выртрĕ тет те: «Халĕ пĕри ĕçсе кайрĕ; эсир мĕн пĕчченĕ, темиçенĕн!» – тесе калать тет. Старик сăхманĕпе чипертерех пĕркенсе выртрĕ тет те çыртма паман тет вара.

Пулă Сĕрни

Пĕр аслă кÿлĕре чăвашсем, вырăссем, мăкшăсем пулă сĕрее çÿpeççĕ тет.
Чăвашсем сĕрее кăлармассерен:
– Çук та çук! – тесе калаççĕ тет.
Мăкшăсем сĕрее кăлармассерен:
– Араç та араç! – тесе калаççĕ тет.
– Ку епле чăвашпа мăкша телейлĕ? Шÿкке те карас, шÿкке те карас тытаççĕ! – тесе тĕлĕнеççĕ тет вырăссем.
Вырăс, тутар, чăваш – пурте çын.

Çил-тăвăл

Эпир пĕрре çулла çерем çинче вăрлăх çапатпăр. Сисмен те хамăр, пирĕн тĕле пĕлĕт хупланă илнĕ, çанталăк сĕм тĕттĕм пулчĕ тăчĕ. Унччен те пулмарĕ çил-тăвăл пирĕн сарăма тырри-мĕнĕпе варкăштара пуçларĕ. Нимĕн тăва пĕлместпĕр. Хăшĕ аллине кĕреçе тытнă та улăмсене тĕртке-лесе çÿрет, хăшĕ сенĕк илнĕ те тырă хырма тытăнать.
Пирĕнпе пĕрле тырă çапакан куршĕ лашине утланн, пирĕн тавра кустарса çурет.
– Тĕнче пĕтет, тĕнче пĕтет! Чĕлĕмĕм ăçта-ши? – тесе кăшкăрать.
Тăвăл чарăнсассăн хамăртан хамăр кулатпăр. Аптранă кăвакал кутăн чăмна тет.

Хураçка

Пирĕн Хураçка ятлă пысăк йытă пурччĕ. Эпĕ ăна хĕлле пĕчĕкдĕ çунана кÿлтĕм. Хам çуна çине лартам та:
– Ну атя, Хураçка, урамалла! – тесе пушăпа дат! тутартăм. Хураçки çаттар-çаттар! çуни-мĕнĕпе кĕлет айне кĕрех кайрĕ. Манăн пуçа кĕлет пĕрени çумне шан! тутарса хаварчĕ.

Кахалпа юлхав

Ĕлĕк пĕр кахалпа юлхав пурăнаççĕ тет. Кахалĕ улма йывăççи фйне кĕрсе выртнă тет те:
-Ай-ай, манăн çăвара пĕрер улми татăлса укейинччĕ! – тесе выртать тет.
Юлхавĕ:
– Епле уркенместĕн çав сăмаха калама? – тесе калать тет.

Тупмалли

Автан | Чакак | Сармантей | Лаша Шырани | Ĕç çинче | Чăлха çыхни | Михала | Сÿсмен хакĕ | Утăра | Вăрăмтунасемпе Старик | Пулă Сĕрни | Çил-тăвăл | Хураçка | Кахалпа юхлав | Йăлăнтарни | Кулачă | Эпĕ ÿкĕнни | Çуркунне | Вилнĕ Чĕпĕ Чĕрĕлни | Эпĕ Сехет Çĕмĕрни | Шăрчăкпа кăткăсем |Шăши | Уçăлма Тухнă Шăши Çури | Тилĕпе Тăрна | Тилĕ Тус  | Кашкăрпа Путек  | Йытăпа Унăн Мĕлки | Икĕ Йĕкехÿре |  Сăвакан Ĕне | Хĕсĕр Ĕне | Ĕнепе Качака Таки | Укçа Уйăрни | Кашкăрпа Карчăк | Çухалнă Укçа Тупăнни | Хĕветĕр | Суеçĕ | Выртмара | Хăравçă Иван | Тăманапа Мулкачă

Йăлăнтарни

Пирĕн атте пасара каймассерен пирĕн валли кулачă илсе таврăнатчĕ. Пĕрре çапла пасартан таврăнсассăн атте пурсăмăра та пĕрер татăк кулачă валеçсе пачĕ. Мана ыттисенчен сахал панă пек туйăнчĕ. Эпĕ кулача илмесĕр, йăлăнтарса, пĕр кĕтесе кайса лартăм.
Атте ман еннелле çаврăнса пăхрĕ те:
– Мĕншĕн илместĕн тата кулачăна? – терĕ.
Эпĕ пĕр чĕнмесĕр ларатăп. Атте манă панă кулачă татăкне илчĕ те йăмăксене валеçсе пачĕ:
– Мейĕр, çийĕр Иван татăкне, вăл кĕтесре йăлăнтарса лартăр-ха! – терĕ.
Йăмăксем вара манăн татăка çирĕç ячĕç. Кайран ыйтасчĕ – кулачă çук.
Çын аллинчи кукăль пысăккăн курăнать тесе ахаль каламан çав ваттисем.

Кулачă

Пĕр ачанăн кулачă çиесси пит килнĕ тет, ашшенĕ пасара каймассерен кулачă илсе кил тесе ярать тет.
Пĕре пасар кунĕ ашшĕ сакнă хутаса сăкăр чиктерет тет те кăк кăкпама ертсе каять тет. Ана çине çитсен:
– Акă. ачам, сак кăксене кăкпа. сăкăрна пĕртте ан пах. вăл хăйех кулачă пулса выртать.
– тесе каларĕ тет, хăй пасара кайрĕ тет.
Хай ача кăкпать- кăклать тет те сăкăрне пырса пăхать тет – сăкăр кулачă пулман тет. Пăртак тăрсан татах пăхать тет, татах пулман тет.
Касалла та суланса пырать тет, ĕнтĕ хырăмĕ темĕн пекех выçса кайрĕ тет сакăн -сăкăр саплах кулачă пулман тет. Касать тет те сăкăра тăвăр сапса çиет тет – ай-ай тутланса кайнă тет сăкăр. кулачăран та тутлă тет.
Тепĕртакран ашшĕ пасартан таврăнчĕ тет.
– Çăкăр кулачă пулчĕ -и. ывалăм? – тесе ыйтать тет.
– Тĕсĕ кулачă тĕслĕ пулмаре те. тутти кулачăран та аван. – тесе калать тет лешĕ,
– Çапла сав. ачам: ĕçлесе çисен сăкăр та тутлă. тăрансан пыл та йÿçĕ, – терĕ тет ашшĕ.

Эпĕ ÿкĕнни

Çуркунне

Вилнĕ Чĕпĕ Чĕрĕлни

Пĕрре мана тырă вырнă вăхăтра чĕпĕ сыхлама хăварчĕç. Ун чух чĕпĕсем тухни виççĕмĕш кун анчахчĕ, çавăнпа вĕсене пÿртех хупса хăварчĕç.
Аттесем кайсан эпĕ чĕпĕсене çитере пуçларăм. Пирĕн пÿртре таракан пит нумайччĕ. Эпĕ чĕпĕсене таракан çитерес тесе сакка илтĕм те ăна урай çумне шакка пуçларăм. Шакканă чух тепле пĕр чĕппе сăмсинчен тиврĕ те чĕпĕ çаврăна пуçларĕ. Çаврăнсан-çаврăнсан кайрĕ ÿкрĕ те вилчĕ. Эпĕ ăна илтĕм те чĕрĕлмĕ-и-ха тесе хĕвел ăшшине чÿрече çине хутăм. Хăранипе хамăн ниçта кайса кĕме çук чĕре çунать, нимĕн тăва пĕлмесĕр тула тухса кайрăм. Урамра ман юлташсем выляса çÿpeççĕ. Манан выляс та килмест. Курăк çине лартăм та аттесене мĕн калăп-ши ĕнтĕ тесе тем пек хуйхăратăп, ларсан-ларсан çавăнтах йĕрсе те илетĕп тата хам. Ача ăсĕ çав, темĕн йĕмелли пур çав чĕпĕшен! Унтан пÿрте кĕтĕм те пăхăтап: хайхи чĕпĕ чÿрече çинче лара парать. Чĕрĕлнĕ ку, ăш çунтармăш! Эпĕ ана чÿрече çинчен илсе урайне ятăм та, ку амăшĕ патне чупса кайрĕ. Вара тин манăн чĕре лăпланчĕ.
Каçхине аттесем вырмаран таврăнчĕç. Эпĕ мĕн пулнине вĕсене вал каçах каласа кăтартаймарăм, пĕр-икĕ эрне иртсен тин каларăм. Аттесем вара кулса каларĕç:
– Ку айван мĕнпур чĕппе вĕлерсе пĕтерĕ, – терĕç.
Çавăнтан кайран эпĕ чĕпĕсене алла тытма та хăраттăм.

Эпĕ Сехет Çĕмĕрни

Манăн атте сехет тÿрлетме  ăстаччĕ. Сехет Хĕветĕрĕ тесен ăна таçти çын та пĕлнĕ. Ăна кура пĕчĕк чухне манăн та сехет тÿрлетес килетчĕ. Анчах мана сехетсем тÿрлетме мар, вĕсен çумне сĕртĕнме те хушмастчĕç. Эпĕ çапах аслисем çук чухне тыткаласа пăхаттăм.

Пĕрре атте сехете салатса тăкрĕ те хăй таçта тухса кайрĕ. Килте урăх никам та çукчĕ. Мана ирĕк пулчĕ: мăлатук илтĕм те сехет ураписене шаккама пуçларăм, анчах манăн çапмассерен шăлĕсем хуçăлаççĕ. Ĕçлесен-ĕçлесен, чÿречерен пăхрăм та атте килнине курах кайрăм. Эпĕ сехет ураписене часрах хутăм та кăмака çине улăхса выртрăм. Атте килчĕ, сехетсене тÿрлетме пуçларĕ. Пăхать: хăш-хăш урапин шăлĕсем хуçăк. Унталла-кунталла пăхкаларĕ – эпĕ кăмака çинче выртнине курах кайрĕ.

– Ванюк, сехет урапи шăлĕсене эсĕ хуçрăн-и?– ыйтрĕ атте.

– Çу-ук, эпĕ мар,– тунма тăрăшрăм эпĕ, аттерен хăраса.

– Епле эсĕ мар? Сансăр пуçне урăх никам та çукчĕ кунта. Эх, мĕн пек сиен кÿтĕн мана! – пăшăрханчĕ атте. Унтан мана вăл ятлама тытăнчĕ: – Мĕн тумаллине пĕлместĕн пулсан, пырса ан çыпçăн!

Тупмалли

Автан | Чакак | Сармантей | Лаша Шырани | Ĕç çинче | Чăлха çыхни | Михала | Сÿсмен хакĕ | Утăра | Вăрăмтунасемпе Старик | Пулă Сĕрни | Çил-тăвăл | Хураçка | Кахалпа юхлав | Йăлăнтарни | Кулачă | Эпĕ ÿкĕнни | Çуркунне | Вилнĕ Чĕпĕ Чĕрĕлни | Эпĕ Сехет Çĕмĕрни | Шăрчăкпа кăткăсем |Шăши | Уçăлма Тухнă Шăши Çури | Тилĕпе Тăрна | Тилĕ Тус  | Кашкăрпа Путек  | Йытăпа Унăн Мĕлки | Икĕ Йĕкехÿре |  Сăвакан Ĕне | Хĕсĕр Ĕне | Ĕнепе Качака Таки | Укçа Уйăрни | Кашкăрпа Карчăк | Çухалнă Укçа Тупăнни | Хĕветĕр | Суеçĕ | Выртмара | Хăравçă Иван | Тăманапа Мулкачă

Шăрчăкпа кăткăсем

Кĕркунне кăткăсен туллине нÿр çапнă. Вĕсем ăна типĕтме тытăнна. Пĕр выçă аптранă шăрчăк вĕсенчен çиме ыйтнă.
– Епле эсĕ çулла ху валли çиме хатĕрлеймерĕн? – тесе
каларĕç тет кăткăсем кăна.
– Юрăсем юрланипе пушанаймарăм-çке, – тесе каларĕ тет шăрчăкĕ.
Кăткисем ахăлтатса кулса ячĕç тет те:
– Çулла выляса-кулса ирттертĕн пулсан хĕлле ташласа пăхха эппин, – тесе каларĕç тет.

Шăши

Уçăлма Тухнă Шăши Çури

Тилĕпе Тăрна

Тилĕ Тус

Тилĕ иçĕм çырли пахчи патне пырса тăнă тет. Иçĕм çырли çупкăмĕсем пахчара ярăмăн-ярăмăн çакăнса тăраççĕ тет. Тилĕ икĕ уранăн та тăрса кармашса пăхать тет, сиксе те пăхать тет, çырлине ниепле ярса илеймест тет. Шалт супса пĕтрĕ тет те хайхи кайрĕ тет вара мăйне-куçне пăркаласа:
– Эй, пăхма анчах илемлĕ-çке! Çи-халĕ ăна, çăварта пĕр шăл та хăвармĕ! – тесе пырать тет хăй нимĕн тăвайман енне.

Кашкăрпа Путек

Кашкăр пĕр путек çырма хĕрринче шыв ĕçнине курнă. Çак путеке ун пит тытса çиесси килсе каинă. Кăна ку ăçтан та пулин айăпласшăн кăшкăрса пăрахса калать:
– Эсĕ шыва пăтрататăн, мана ĕçме памастăн, – тет. Путекки калать:
– Ах, кашкăр, эпĕ шыва епле пăтратçм? Эпĕ санран анатарах тăратăп-çке, ĕçессе те тута вĕçĕпе анчах ĕçетĕп, – тет.
Кашкăрĕ калать:
Эппин тата мĕншĕн эсĕ иртнĕ çура манăн аттене темĕн те пĕр каласа пĕтертĕн? – тет.
Путекки калать:
– Кашкăр, вара иртнĕ çура эпĕ çуралайман та-çке, – тет.
Кашкăр çапла шалт çилленсе çитнĕ те каланă:
– Сана тавлашса çĕнтереймĕн, эпĕ халĕ выçă, çавăнпа çиетĕп ĕнтĕ сана, – тенĕ.

Йытăпа Унăн Мĕлки

Икĕ Йĕкехÿре

Икĕ йкĕхÿре пĕр çăмарта тупнă тет, ăна уйăрса çиесшĕн тет. Вăл çăмартанах курак та курнă тет, пырать тет кусем патнелле. Мĕн тăвас йĕкехÿресен? Ăçта чикес çăмартана? Часрах йăтса кĕрес – алăсем кĕске, тытма çитеймеççĕ; кустарса кĕрес – çĕмĕрĕлесрен хăрушă. Хайхисем пĕри часрах çăмартана тăватă урипе ыталаса месерле выртрĕ тет, тепри ăна хÿринчен ярса илсе тĕпсакайне сĕтĕрсе кĕрсе кайрĕ тет.

Сăвакан Ĕне

Хĕсĕр Ĕне

Пĕр арăмăн пит турăх çиесси килнĕ тет. Ĕни хĕсĕр тет кунăн, сĕт памасть тет. Кăurr та пулин çапах сĕт памĕ-ши тесе каять тет ку картана. Ёни выртнă тет. Хăпăл-хапăл илет тет курка та чупать тет кÿршĕ арăмĕ патне.
– Аккам! Ĕне пăрулама выртнă, кĕвелĕк парса ярччĕ мана, – тесе ыйтать тет.
– А те пăрулама выртнă-халĕ вăл, те ахаль выртнă? тесе каларĕ тет лешĕ.
– Ăна-кăна пĕлмерĕм эппин эпĕ, – тесе каллех тухса кайрĕ тет хай арăм.
Туман тихан пилĕкне ан худ теççĕ çав.

Ĕнепе Качака Таки

Пер карчăкăн ĕнепе качака гаки пулнă. Ĕнепе качака таки кĕтĕве пĕрле çÿренĕ. Ĕни сунă чухне пĕртте тăп тăман. Пĕрре карчăк тăвар сапса çăкăр илсе тухнă та ĕнене йăпатса:
– Тăп тăр, айван, ме, ме, тăп тăрсан тата илсе тухса парăп, – тенĕ.
Тепĕр каçхине качака таки кĕтÿрен ĕнинчен маларах таврăнать те карчăк умне пырса урисене чаркаласа та тăрать. Карчăк ăна ал шăллипе хăмсарать. Качака таки шăпах тăрать, тапранмасть те. Вăл карчăк ĕнине тăп тăрсан çăкăр парăп тенине ман-ман.
Карчăк качака таки итлеменнине курать те ăна патак илсе çаптаркаласа ярать. Качака таки кайсан карчăк каллех ĕнине çăкăр парса йăпата пуçлать. Качака таки вара шухăшлать: «Ку çынсен тĕрĕсси-мĕнĕ çук иккен. Эпĕ ĕнерен те лайăхрах тăтăм, çапах çаптарчĕ мана», – тет.
Хайхи аяккарах каять те чупса пырса тараст! тутарать карчăка. Карчăк сĕчĕ-мĕнĕпех пăлтăр-палтăр чикеленсе кайрĕ тет вара.

Укçа Уйăрни

Икĕ çын пĕрлешсе ĕçе каинă тет, ĕçлесе виçĕ тенкĕ укçа тупнă тет. Çав укçана уйăраймасăр тавлашса виçĕ кун ирттерчĕç тет. Алла тавлашса ирттериччен тата виçĕ кун ĕçленĕ пулсан миçешер тенкĕ тивĕччĕ вĕсене?
Ахаль тăриччен кĕрĕк аркине те пулин йăвала теççĕ.

Кашкăрпа Карчăк

Выç кашкăр апат шыраса çÿрет тет. Пĕр ял патне пынă тет те  хĕрринчи пÿртре ача йĕнине илтех кайрĕ тет.    Тата вăл пÿртре карчăк сасси илтĕнет тет. Карчăк ачана чарать тет.

– Йĕрсе чарăнмасан эп сана кашкăра парăп ак.

Кашкăр ăна илтсен  тăпах чарăнчĕ тет.

– Ку ачана халь кăларса пăрахĕç ман валли.

Каçах пынăскер çур çĕрччен кĕтнĕ тет. Хайхи ларсан – ларсан татах карчăк сасси илтĕнет тет.

– Ан йĕр, ачам, ан йĕр, кашкăра памăп сана; килтĕр халĕ кашкăр кунта, чукмарпа çапса вĕлерĕп ăна!

Ăна илтсен кашкăр шухăшларĕ тет.

– Ку пÿртре каласса пĕр тĕрлĕ калаççĕ те тăвасса урăх тĕрлĕ тăваççĕ курăнать.

Кашкăр  вăл вырăнтан пăрахса кайрĕ тет вара.

Тупмалли

Автан | Чакак | Сармантей | Лаша Шырани | Ĕç çинче | Чăлха çыхни | Михала | Сÿсмен хакĕ | Утăра | Вăрăмтунасемпе Старик | Пулă Сĕрни | Çил-тăвăл | Хураçка | Кахалпа юхлав | Йăлăнтарни | Кулачă | Эпĕ ÿкĕнни | Çуркунне | Вилнĕ Чĕпĕ Чĕрĕлни | Эпĕ Сехет Çĕмĕрни | Шăрчăкпа кăткăсем |Шăши | Уçăлма Тухнă Шăши Çури | Тилĕпе Тăрна | Тилĕ Тус  | Кашкăрпа Путек  | Йытăпа Унăн Мĕлки | Икĕ Йĕкехÿре |  Сăвакан Ĕне | Хĕсĕр Ĕне | Ĕнепе Качака Таки | Укçа Уйăрни | Кашкăрпа Карчăк | Çухалнă Укçа Тупăнни | Хĕветĕр | Суеçĕ | Выртмара | Хăравçă Иван | Тăманапа Мулкачă

Çухалнă Укçа Тупăнни

Пĕр çыннăн укçи çухалнă тет. вăррине ниепле тупаймаçĕ тет. Пухăнать тет пуху. Пуху пухăнса çитсен староста каларĕ тет: «Ватăсем, вут тухрĕ! Вăрă çинче сĕлĕкĕ çунать», – тесе каларĕ тет.

Пĕр çын пуçĕнчи çĕлĕкне аллипе ячĕ тытрĕ тет. Вара çавне пĕлчĕс тет вара.

Хĕветĕр

Суеçĕ

Выртмара

Эпир ака-суха çинче тата кĕркунне те каçсеренех лашасемпе çаран çине выртма каяттăмăр.

Пирĕн выртма çаранĕ хамăр ялтан инçех мар, пĕр-икĕ çухрăмран та ытла пулмĕ. Вăл çаран икĕ ял хушшинче: пĕр вĕçĕнче пирĕн ял, тепĕр вĕçĕнче, пĕр-ик çухрăмра, урăх ял. Икĕ енче икĕ лутра сăрт. Варринче пĕчĕкçеççĕ çырма юхса выртать. Çырма тăрăх унта-кунта хура хăва тĕмĕсем ÿсеççĕ. Çав çарана эпе лашасемпе темиçе те кайнă. Каймассерен унта ачасем пĕр-пĕр вăйа туртса кăларатчĕç.

Пĕрре çапла эпĕ кĕркунне выртма кайрăм. Кĕрхи каç пит тĕттĕм те сулхăн пулать; çавăнпа çĕр каçиччен урасем шăнса кÿтсех каяççĕ. Ачасем пурте пĕр çĕре пухăнчĕç те:

– Атьăр, ачасем, кĕçĕр кашличĕ çунтарар! Кăçал кашличĕ нумай! – Çапла каласассăнах, пурте чăл-пар саланчĕç анасем çинелле. Ача-пăча нумаййăн: пĕр самантра темиçе купа, пысăк купасем, урам пек, йĕркерен тăва-тăва тухрĕеç. Унтан вăал купасене вут тĕрте-тĕрте ячĕç. Ак хайхи кашличĕ çатăртатса çуна пуçларе-çке! Çулăмĕ çÿлелле пÿрт çÿлĕш каять. Пĕтĕм çaран çап-çутă пулчĕ. Ача-пăча савăннипе нимĕн тăва пĕлмест. Хăйсем пурте кашличĕ тусанĕпе хуп-хура пулнă, куç шурриссм анчах курăнаççĕ. Хăйсем çaпax, пĕр-пĕринчен тăрăхлакаласа кулса, вут йĕри-тавра чупкаласа çÿреççĕ. Шăри-шăри, лăй-лай! тăваççĕ: пĕтĕм çаран çĕр-çĕмĕрлет; калăн темĕн пулнă тесе.

Çапла шуйăхкаласа тăнă çĕре хамăр ял насусĕ киле пapать кĕмсĕртеттерсе. Ун  хыççăнах   тата хамăр ялтан та, тепĕр ялтан та çуран çынсем чупа-чупа çитрĕç. Насуспа килекенсем пирĕн пата пырса чарăнчĕç те ни вăрçаймаççĕ, ни ятлаймаççĕ пире. Хăранипе шап-шурă шурса кайнă хăйсем. Пĕççисене шарт! çапаççĕ.

– Ку чухнехи ача-пăча темĕн туртса кăларĕ! Вара эпир сирĕн ял çунать пулĕ тесе! – теççĕ ют ялсем.

– Эпир сирĕн ял çунать пулĕ тесе тата! – теççĕ пирĕн ялсем.

Лашисене кăшт кантарчĕç те кайрĕç вара килелле шалтăртаттарса.

Хăравçă Иван

Иван амăшĕ кăвас хунă та, йÿçтĕр тесе, ăна кăмака çине лартнă, хăй кÿрше ларма кайнă. Тĕттĕм пулсан, Иван урамран килке таврăннă. Чĕнет ку, – пуртре никам та çук. Хайхискер хăйă çутма тытăнать, кăмака çинче кĕç темĕскер пăшăл-пăшăл тунине илтех каять. Ахăр хĕрт-сурт пулĕ ку тесе, Иван шартах сикет те хăййине пăрахсах тара пусать. Васканипе тĕттĕм çĕрте турчка тимри çине пусать. Турчки кăна пит аван – шап! тутарать çамкинчен. Иван: – Ах, атьсем, килсе пулăшăpax! – тесе кăшкăрса ярать те тарма тытăнать. Инкек çине сенкек: çав вăхăтрах ун ури салтăннă кайнă, Çăпати кантри алăк хушшине хĕсĕнет те, Иван пăлтăра тăсăлса та ÿкет.
– Ай-уй! пĕтрĕм-çке, хĕрт-сурт тытать, куршĕсем килсе çăлăрах! — тесе вилес пек кăшкăрать, тет. Иван патне кÿpшисем чупса пыраççĕ те йăтса тăратаççĕ, тет. Иван ни вилĕ, ни чĕрĕ, тет.
Кайран хайхи пĕлсен, Иванран кула пуçланă:
– Епле эсĕ йÿçекен чустапа кĕтесри турчкаран хăрарăн? Çитменнине тата ху урунти çăпату та хăратнă сана, – тесе кулнă, тет унран.

Тăманапа Мулкачă

Тĕттĕм пулчĕ. Тăманасем вăрманта варсем тăрăх çиме шырасa вĕçсе çуре пуçларĕç. Пĕр пысак карсак уçланка сиксе ‘тухрĕ те ларса юсанкала пуçларĕ. Çамрăк тăмани калать:

—    Мĕншĕн эсĕ  çав мулкача тытмастăн?—тет.

Ватти калать:

—   Пысак  ытла, вай  çитес   çук:  эсĕ ăна  çаклатăн та,  вăл сана чăтлаха сĕтĕрсе кĕрĕ,—тет.

Çамрăк тăмани калать:

— Ак эпĕ ăна хăрах урапа çаклатам та теприпе часрах йываçран ярса тытам,—тет.

Унччен те пулмасть, çамрăк тăмани карсак çине ярăнать анать. Хайхискер чăнах та хăрах урипе ăна çурăмĕнченярсаилет те, мĕнпур чĕрни кунăн ăшне кĕрсех каять, тепĕр урине часрах йывăçран çаклатса илме хатĕрлет. Мулкачи сĕтĕре пуçласанах, тăмана часрах тепĕр урипе йывăçран ярса тытатьте шухашлать: каяймăн ĕнтĕ, тет. Мулкачи карт туртăнать те тăманана çурать пăрахать. Вара тăманан хăрах пĕççи йывăç çине юлать, хăрах пĕççи мулкачă çурăмĕ çине каять.

Тепĕр çул çак мулкача кайакçă тытать, тет. Вара ун çурăмĕнчи ÿт илсе ларнă тăмана чĕрнисене курса: ку чĕрнесем кунта аçтан килсе ларнă-ши тесе шалт тĕленчĕ, тет.

Тупмалли

Автан | Чакак | Сармантей | Лаша Шырани | Ĕç çинче | Чăлха çыхни | Михала | Сÿсмен хакĕ | Утăра | Вăрăмтунасемпе Старик | Пулă Сĕрни | Çил-тăвăл | Хураçка | Кахалпа юхлав | Йăлăнтарни | Кулачă | Эпĕ ÿкĕнни | Çуркунне | Вилнĕ Чĕпĕ Чĕрĕлни | Эпĕ Сехет Çĕмĕрни | Шăрчăкпа кăткăсем |Шăши | Уçăлма Тухнă Шăши Çури | Тилĕпе Тăрна | Тилĕ Тус  | Кашкăрпа Путек  | Йытăпа Унăн Мĕлки | Икĕ Йĕкехÿре |  Сăвакан Ĕне | Хĕсĕр Ĕне | Ĕнепе Качака Таки | Укçа Уйăрни | Кашкăрпа Карчăк | Çухалнă Укçа Тупăнни | Хĕветĕр | Суеçĕ | Выртмара | Хăравçă Иван | Тăманапа Мулкачă

Advertisements

Шухăшăра пĕлтерĕр

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s