Юмăç Кĕнеки


Ïrq Bitig – Ирк Битик

IX-мĕш ĕмĕрте Уйгур каганачĕ вăхăтĕнче Авалхи тĕрĕк çырăвĕпе çырнă 104 страницăран тăракан кĕнеке. Ганьсу провинцийĕнчи Дуньхуан оазисăн яхăнĕнче ларакан “Пин буддă хăвăлĕ” ятлă храмăн служителĕнчен Венгрсен Аурель Стейн (Márk Aurél Stein) ятлă çулçуревçĕ тата археолог 1907 çулта туяннă ытти алçырăвĕсем хушшинче тупăннă. Текстне чи малтан Данири Вильгельм Томпсен (Vilhelm Ludwig Peter Thomsen) лингвист тĕпчесе тухать. 2005-мĕш çулта кĕнекене вырăсла сăвăласа куçарса пичетлесе кăлараççĕ. “Ырк Битикĕн” Малтанхи алçырăвĕ Британи музейĕнче упранать.

Тĕпчевçĕсем палăртнă тăрăх ку кĕнекепе усă курса манихей (Мани тĕнĕ) ушкăнĕн служителĕсем службă тунă. Кĕнекен тĕллевĕ – тĕлĕксене ăнлантармалли пулнă тесе шутлаççĕ.


Куçаруçă сăмахĕ

Кĕнекене юри подстрочник евĕрлĕ куçарма тăрăшнă. Ĕлĕкех çырнă çак кĕнеке чăваш чĕлхине çывăк тĕрĕкле чĕлхепе çырнă. Кĕнеке çырнă тĕлне чăваш чĕлхи  ытти тĕрĕк чĕлхисенчен тахçанах уйрăлса тухнă – грамматики те, сăмахĕсем те улшăнса кайнă. Тĕслĕхрен вĕсен barır, пирĕн “пырать” сăмахсем – пĕр тымарлă, анчах вĕсем barır тенĕ чухне “каять” тесе калаççĕ. Куçарура май çитнĕ таран оригинал чĕлхине кăтартма пикеннĕ.  Ĕнтĕ эпир “Хăт парăп” тесе каламастпăр, “пиллетĕп” е “пехиллетĕп” тетпĕр, “хăт” сăмаха вара килти тирпейлĕх,  тасалăх, усăллăх тесе ăнланатпăр. “Хăт”, “Хăтлав” тенисен тымарĕсем авалхи тĕнпе çыхăннине асăрхаймастпăр.

Авалхи тĕрĕксем паянхи пирĕн пек “телей, пехил, пÿлĕх, халăх, хыпар, халĕ, тĕнче, тăшман” пек ют чĕлхесенчен (перс, араб) кĕнĕ сăмахсемпе ытлах перкелешмен-ха.  Тĕрĕк тĕнĕнчен чăваш чĕлхинче чип-чиперрĕн сыхланса юлнă терминсем вара çаксем:  täŋri – турă, ädgü – ырă, yavlak – япăх, alp – улăп, taloy – талай, ärklig – ирĕклĕ…  Нумай çĕрте чăвашла куçарăва ютран кĕнĕ сăмахсемсĕр пурнăçлама пулмарĕ: халĕ, хисеплĕ, хаклă, хаваслă т.ыттисен вырăнне лартмалăх авалхи тĕрĕк тымарĕнчен тухнă чăваш эквиваленчĕ текех çук.

Уйгур чĕлхи те самай хăйнеевĕрленсе кайнă. Пин-пин çул иртсен те манастирти Буруа-гуру вĕрентÿçĕ усă курнă çак чĕлхе пире хамăрăн аваллăха та туйма май парать.


Юм Çыру

Ăрăм Çыру

1

tänsi män

yarın kečä

altun örgin

üzä olorupan

mäŋiläyür

män anča

biliŋlär

ädgü ol

тэнси эп

ирĕн каçăн

ылтăн трон

çинче ларса

савăнат-

-ăп апла

пĕлĕр

ырă вăл

2

ala atlıg yol

täŋri män

yarın kečä

äšür män

utru äki

yılıg kiši

oglın sokušmıš

kiši

korkmıš

korkma temiš

kut bergäy

män

temiš anča

biliŋ

ädgü ol

ула утлă çул

турă эп

ирĕн каçăн

ашап эп

хирĕç икĕ

вĕри çын

ывăлĕ тĕл пулнă

çын

хăранă

ан хăра тенĕ

хăт парă-*

-(ă)п

тенĕ апла

пĕлĕр

ырă вăл

*căвап кÿрĕп

3

altun kanatlıg

talım kara

kuš män

tanım tüsi

takı tükämäzkän

taloyda

yatıpan

tapladokumın

tutar

män sävdökümin

yeyür

män antag

küčlüg

män anča biliŋlär

ädgü ol

ылтăн çунатлă

гаруда хура

кайăк* эп

ÿтĕм тĕкĕ

çитĕнмесен те

талайра*

выртса

хам кăмăл тунисене

тытат-(ăп)

хам савнисене**

çиет-

-ĕп ĕнтĕ

вăйлă

эп апла пĕлĕрсем

ырă вăл

* гаруда ăмăрткайăкĕ

** тинĕсре

*** килĕштернисене

Çапла ăнланмалла: Ылтăн çунатлă ăмăрткайăк эп. Хальлĕхе тĕкĕм шăтса тухман пулин те, тинĕсре выртса хамăн çиес килнисене тытаятăп, хам килĕштернисене çиеетĕп. 

4

ürüŋ äsri

togan kuš

män čıntan

ıgač üzä

olorupan

mäŋiläyür

män anča biliŋlär

шурă чăпар

кăйкăр

эп сантал

йывăççи çинче

ларса

савăнат-

-ăп апла пĕлĕр

5

bäg är yuntıŋaru

barmıš

ak besi

kulunlamıš

altun tuyuglug

adgırlık

yaragay

täbäsiŋärü

barmıš

ürüŋ ingäni

botolamıš

altun

budlalıg

bugralık

yaragay äviŋärü

kälmiš

üčünč kunčuyı

urılanmıš

bäglik

yaragay

ter mäŋilig

bäg är ärmiš

añıg ädgü

ol

пуян ар* лаша витине

пынă

шурă кĕсри

хăмланă

ылтăн чĕрнеллĕ

ăйăрлăх

юрайĕ

тĕве витине

пынă

шурă ама-тĕви

пĕтĕленĕ**

ылтăн

аçа тĕвелĕх

сăмсалăхĕ

юрайĕ авне***

килнĕ

виççĕмĕшне арăмĕ

ывăл çуратнă

пуянлăх

юрайĕ

тет савăнăçлă

пуян ар пулнă

питĕ ырă

вăл

* ар çын

** пăруланă

*** килне

6

adıglı toŋuzlı

art

üzä sokušmıš

ärmiš

adıgıŋ karnı

yarılmıš

toŋuzuŋ

azıgı  sınmıš

ter anča

biliŋ

yavlak ol

упапа сысна

ту çулĕ

çинче тĕкĕшнĕ

пулнă

упан хырăмĕ

çурăлнă

сыснан

çăварĕ сусăрланнă

тет апла

пĕлĕр

япăх вăл

7

är tärkläyü

kälir ädgü

söz sav älti

kälir ter

anča biliŋlär

ädgü ol

ар васкаса

килет ырă

сăмах илсе

килет тет

апла пĕлĕр

ырă вăл

8

altun bašlıg

yılan män

altun kurugsakımın

kılıčın käsipän

özümin

yul intin

bašımın

yul ävintin

ter anča

biliŋlär

yavlak ol

ылтăн пуçлă

çĕлен эп

ылтăн хырăмăма

хĕçпе касса

хама

çул** енĕнчен

пуçăма

çул авĕнчен*

тет апла

пĕлĕр

япăх вăл

* килĕнчен

** çавапа кас 

9

ulug äv örtänmiš

katıŋa

tägi kalmadok

bükiŋä

tägi kodmadok

ter anča

biliŋlär

yavlak ol

пысăк ав* çуннă.

хучĕ**

те юлмарĕ

кĕтесне

те хăвармарĕ

тет апла

пĕлĕр

япăх вăл

* кил

** этажĕ

10

esnägän bars

män kamuš

ara bašım antag

alp män

ärdämlig män

anča biliŋlär

анаслакан барс

эп хăмăш

хушшинче пуçăм ун пек

улăп эп

паттăр эп

апла пĕлĕр

11

sarıg atlıg savčı

yazıg atlıg

yalavač ädgü

söz sav älti

kälir ter

anča biliŋ

añıg ädgü ol

сарă утлă хыпарçă

çырă утлă

элчĕ ырă

сăмахсем илсе

килеç тет

апла пĕлĕр

питĕ ырă вăл

12

är avka barmıš

tagda kamılmıš

täŋridä

ärklig ter

anča biliŋlär

yavız ol

ар сунара пынă

туран* ÿкнĕ

турăра

ирĕклĕх тет

апла пĕлĕрсем

япăх вăл

* тăвайккинелле  

13

täŋrilig

kurtga yurtta

kalmıš

yaglıg kamıč

bulupan

yalgayu

tirilmiš

ölümdä

ozmıš ter

anča biliŋlär

турăллă

карчăк çуртра*

юлнă**

çуллă çăпала

тупса

çуласа

чĕрĕлнĕ

вилĕмрен

тарнă тет

апла пĕлĕрсем

* юрттăра (чăвашлипе пĕр тымарлă сăмах, анчах культурăпа пĕрле сăмах ăнлавĕ те уйрăлса кайнă)

**  чирлесе ÿкнĕ тенине пĕлтерет. Тĕрĕксен йăлипе чирлесе кайнă çынсем ыттисене ан ертĕр тесе юрттисенчен тухайман, вĕсене чарнă. 

14

kuzgunug

ıgačka bamıš

katıgtı ba

ädgüti ba

ter anča biliŋlär

курака

йывăçа кăкарнă

хыттăн кăкар

ыррăн кăкар

тет апла пĕлĕрсем

15

üzä tuman

turdı asra

toz turdı

kuš oglı uča

aztı

keyik oglı

yügürü

aztı

kiši oglı

yorıyu

aztı

yana täŋri

kutınta

üčünč yılta

kop äsän

tükäl

körüšmiš

kop ögirär

sävinür

ter

anča

biliŋlär

ädgü ol

çÿлте тĕтре

тăчĕ аялта

тусан тăчĕ

вĕçенкайăк ывăлĕ вĕçе-вĕçе

çĕтрĕ

тискеркайăк ывăлĕ

çÿре-çÿре

çĕтрĕ

этем ывăлĕ

çуран çÿресе

çĕтрĕ

çапах турă

хăтĕнче

виççĕмĕш çулта

пурте сывă

тĕкел*

курнăçнă

пурте хĕпĕртет

савăнать

тет

апла

пĕлĕрсем

ырă вăл

* тĕрĕс-тĕкел 

16

toruk at sämriti

yerin

öpän

yügürü barmıš

utru

yerdä

ogrı sokušup

tutupan

minmiš

yeliŋä

kudursugınıŋa

tägi

yagrıpan

kamšayu umatın

turur

ter anča biliŋ

yavlak ol

ырхан ут самăртса

çĕрне

асилсе

çÿре-çÿре кайнă

хирĕç

çĕрте

вăрă тĕлпулса

тытса

утланнă

çилхине

ыйхă шăммине

таран

çурса

хускат- -аймасăр*

тăрать

тет апла пĕлĕр

япăх вăл

* хускат- -аймасăр – ĕлĕк паянхи -ай/-ей аффикс уйрăм сăмах пулнă.

17

at öŋ

yerdä arıp

oŋup turu

kalmıš täŋri

küčiŋä tag

üzä yul

suv körüpän

yiš üzä

yaš ot körüpän

yorıyu

barıpan

suv

ičipän yaš

yepän ölümdä

ozmıš

ter anča biliŋlär

ädgü ol

ут ум

çĕрте* ырса

ывăнса тăра

юлнă турă

вăйне ту

çинче çăл

шыв кура

ката çинче**

ешĕл утă кура

çÿресе

кайса

шыв

ĕçсе ешĕл (утă)

çисе вилĕмрен

тарнă

тет апла пĕлĕрсем

ырă вăл

*ум çĕр – мал ен, тухăç

** тăвайкки вĕтлĕхĕнче

18

käräkü iči

nä täg ol

tügünüki

nä täg ol

köznöki

nä täg körklüg

ol ägni

nä täg ädgü

ol bagıšı

nä täg bar

ol ter anča

biliŋlär

añıg ädgü

ol

чатăр ăшĕ

мĕн пек вăл

тĕтĕм шăтăкĕ

мĕн пек вăл

кантăкĕ

мĕн пек хÿхĕм

вăл тăрри

мĕн пек ырă

вăл вĕренĕ

мĕн пек кăкарать

вăл тет апла

пĕлĕрсем

питĕ ырă

вăл

19

ak at karšısın

üč bulugta

talulapan

agınka

ötügkä

ıdmıš

ter korkma

ädgüti

ötün ayınma

ädgüti

yalvar ter

anča biliŋ

ädgü ol

шурă ут ăмăртуçине

виç шыравра

суйласа

чĕлхесĕре

витте*

янă

тет ан хăра

ыррăн

вите** ан шиклен

ыррăн

йăлăн тет

апла пĕлĕр

ырă вăл

* кĕлле (витĕ  «кĕлĕ», пĕр тымарлă сăмах)

** ыйт, кĕлĕ ту

20

titir bugra

män ürüŋ

köpükümin

sačar

män üzä

täŋrikä

tägir asra

yerkä

kirür ter

udıgmag

odguru

yatıglıg

turguru

yorıyur

män antag küčlüg

män

anča biliŋlär

ädgü ol

тĕве ăйăрĕ

эп шурă

кипкеме

салатат-

-ăп çÿлте

турра

тивет аялта

çĕре

кĕрет тет

çывăрнине

вăратса

выртнине

тăратса

çÿрет-

-ĕп ун пек вăйлă

эп

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

21

karı üpgük

yıl yaromazkan

ätdi

üdmäŋ körmäŋ

ürkütmäŋ

ter anča biliŋ

ватă хыркук

çул вăрăмланиччен*

авăтрĕ

ан хăпарăр ан курăр

ан хăратăр

тет апла пĕлĕр

* кун вăрăмланиччен

22

uzuntonlug

küzŋüsin

kölkä

ıčgınmıš

yarın yaŋrayur

kečä käŋränür

ter

anča biliŋlär

muŋlug

ol añıg

yavlak ol

хĕрарăм

куçкĕскине

кÿлле

ÿкернĕ

ирĕн ĕнĕрет

каçăн мăкăртатать

тет

апла пĕлĕрсем

хурлă

вăл питĕ

япăх вăл

23

oglan käkük

täzäkin bultı

čäkik

ätiŋ kutlug

bolzun

ter

anča biliŋlär

ädgü ol

ывăл(ача) кăйкăр

тислĕкне тупрĕ

чăка

ÿтÿ хăтлă

пултăр

тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

24

täglök kulun

erkäk

yunta ämig

tiläyür

kün orto

yütürüp

tün orto

kanta nägüdä

bulgay

ol ter

anča biliŋlär

yavız

ol

суккăр ăйăр

аçа

лашана çилĕ

тилĕрет *

кун варри **

çĕтерсе

çĕр варри

ăçта мĕнре

тупĕ

вăл тет

апла пĕлĕрсем

япăх

вăл

* Суккăр ăйăр тиха çинче çилĕ шырать.

** кăнтăрла

*** çурçĕрте

25

äki öküzüg

bir bokursıka

kölmiš kamšayu

umatın

turur

ter anča biliŋ

yavlak

ol

ик вăкăра

пĕр акапуçа

кÿлнĕ хускана-

-аймасăр

тăрат(çĕ)

тет апла пĕлĕр

япăх

вăл

26

taŋ taŋlardı

udu yer

yarodı udu

kün tugdı

kamag

üzä yarok

boltı ter

anča biliŋ

ädgü ol

шурăмпуç ялтăрарĕ

вара çĕр

çуталчĕ вара

кун тухрĕ *

мĕн пурĕ

çине çутă

пулчĕ тет

апла пĕлĕр

ырă вăл

* хĕвел тухрĕ

27

bay är koñı

ürküpän

barmiš börikä

sokušmıš

böri

agzı ämsimiš

äsän

tükäl bolmıš

ter

anča biliŋlär

ädgü

ol

пуян ар сурăхĕ

хăраса

кайнă кашкăра

хирĕçпулнă

кашкăр

çăварĕ /?/нĕ*

сывă

тĕкел** пулнă

тет

апла пĕлĕрсем

ырă

вăл

* пĕлтерĕшĕ паллă мар

** тĕрĕс тĕкел

28

kan olorupan

ordo

yapmıš eli

turmıš

tört buluŋtakı

ädgüsi uyurı

terilipän

mäŋiläyür

bädizläyür

ter anča

biliŋlär

ädgü ol

хун* ларса

урта

тунă çĕрĕ**

тăнă ***

тăват енри

ырри мелли

пуçтарăнса

хавасланать

пехиллет

тет апла

пĕлĕрсем

ырă вăл

* хан, патша

** çĕршывĕ

*** çирĕп тăнă

Пĕр хун патшана ларнă та орда туса хунă,  çĕршывĕ çирĕп тăнă. Тĕнчен тăват кĕтессинчен чи ырă, лайăх çынсем килсе ăна пехилленĕ, уншăн савăннă.

29

oyma är

oglanın

kišisin

tutug urupan

oš ič

oygalı

barmıš oglın

kišisin

utuzmadok

yana

tokuz on

boš koñ

utmıš oglı

yutuzı

kop ögirär

ter

anča biliŋlär

ädgü

ol

ăйă ĕçĕ ар

ывăлне*

этемне**

тыткăн хурса

ăшчик

ăйма***

пынă ывăлне

этемне**

çухатмасăр

çапах

тăхăр вун

пуш сурăх

çĕннĕ ывăлĕ

хĕрарăмĕ

пурте хĕпĕртет

тет

апла пĕлĕрсем

ырă

вăл

*ачи(се)не

**арăм(ĕсе)не

***ăйăпа алтма

Текст расшифровкине тăвакансем те хăйсем иккĕленнине палăртса хăварнă.  Кунта сăмах ăйă ĕçĕ пирки пымастех пулĕ.  Ăйă сăмахне выляв пек куçарсан: «Вăйă вылякан арçын ачисемпе арăмĕсене саклат хурса Уш-Ăшла выляма кайнă та, ачисемпе арăмĕсене выляса ярас вырăнне тăхăр вун сурăх выляса илнĕ» тесе ăнлансах тĕрĕсрех пулать пек.

30

čıgañ är oglı

kazgančka

barmıš

yolı yaramıš

ögirä

sävinü

kälir ter

anča biliŋlär

ädgü ol

чухăн ар ывăлĕ

калăма

кайнă*

çулĕ юранă**

хĕпĕртесе

савăнса

килет тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

* укçа ĕçлесе илме кайнă 

**кайса килни ăнăçлă пулнă

31

bars keyik

äŋkä mäŋkä

barmıš

äŋin mäŋin

bulmıš

bulupan uyasıŋaru

ögirä sävinü

kälir

ter anča

biliŋ ädgü

ol

барс кайăк

тÿсе-енлĕке*

пынă

тÿсне-енлĕкне

тупнă

тупса йăвинелле

хĕпĕртесе савăнса

килет

тет апла

пĕлĕр ырă

вăл

* барс тытса çиекен вĕтĕ кайăк

32

bir tavılku

yüz boltı

yüz tavılku

mıŋ

boltı mıŋ

tavılku tümän

boltı

ter anča biliŋlär

asıgı bar

ädgü ol

пĕр тупăлха

çĕр пулчĕ

çĕр тупăлха

пин

пулчĕ пин

тупăлха тĕмен

пулчĕ

тет апла пĕлĕрсем

усси пур*

ырă вăл

* Ĕлĕкрех хальхи «тупăш» тени пулнă

33

kidizig

suvka sukmıš

takı

ur katıgdı

ba ter anča

biliŋlär

yavlak ol

кĕççене

шыва чикнĕ

тата

вăр* хыттăн

кăкар** тет апла

пĕлĕрсем

япăх вăл

* çап

** çых

34

kan sükä barmıš

yagıg sančmıš

köčürü

konturu

kälir özi

süsi ögirä

sävinü

ordosıŋaru

kälir

ter anča biliŋlär

ädgü ol

хун çуя пынă**

тăшмана хытăрланă

куçарса

вырнаçтарса

килет хăйĕн

çарĕ хĕпĕртесе

савăнса

уртине

килет

тет апла пĕлĕрсем

ырă вăл

* вăрçăна кайнă

35

är sükä barmıš

yolta

atı armıš

är kugu

kuška

sokušmıš

kugu kuš

kanatıŋa

urupanın

kalıyu barıpan

ögiŋä

kaŋıŋa

tägürmiš

ögi kaŋı

ögirär sävinür

ter

anča biliŋlär

ädgü ol

ар çуя пынă*

çулта

учĕ ырнă

ар а-

кăша**

хирĕçпулнă

а- кăш

çунаттине

лартса

вĕçсе кайса

амăшне

ашшĕне

кÿнĕ

амăшĕ ашшĕ

хĕпĕртет савăнать

тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

* вăрçăна кайнă

** акăша – чăваш сăмахĕ вăхăт иртнипе самай кĕскелнĕ

36

üküš atlıg

ögrünčüŋ yok

kovı

atlıg korkınčıŋ

yok

učruglug

kutuŋ yok

ter anča

biliŋlär

añıg yavlak

ol

нумай утлă

хĕпĕртевÿ çук

хуйă*

утлă хăраву

çук

ялавлă

хăту çук

тет апла

пĕлĕрсем

питĕ япăх

вăл

* хуйнă

Çакнашкал ăнланмалла: Лашусем нумай сан – эс хĕпĕртени çук, лашусем хуйнă санăн – эс пăшăрханни çук, ялаву вĕлкĕшет сан – турă сана пиллени çук. Пĕлĕр апла, питĕ япăх ку.

37

bir karı

öküzüg

belin bičä

kumursga

yemiš

kamšayu

umatın

turur

ter anča biliŋlär

yavlak ol

пĕр ватă

вăкăра

пилĕкне касса

кăткă

çинĕ

хускана-

-(а)ймасăр

тăрать

тет апла пĕлĕрсем

япăх вăл

38

kamıš ara

kalmıš

täŋri unamadok

avınču

katun bolzun

ter

anča biliŋlär

ädgü ol

хăмăш хушшине

юлнă

турă юратман

хăрхăм (хĕр)

пике пултăр*

тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

** пулса тăтăр 

39

tıgıg tärtrü

kišämiš

kamšayu

umatın

turur

ter anča biliŋlär

yavlak ol

пăвăрлине* хĕресле

тăлланă

хускана-

-(а)ймасăр

тăрать

тет апла пĕлĕрсем

япăх вăл

* ут пирки

40

talım orı

yarınča yasıčın

yalım

kayag yara

urupan

yalŋusun

yorıyur

ter antag

alp ärmiš

anča biliŋlär

ädgü ol

çăткăн сухалей

хул калакки пек çĕмренпе

çара

хысак çурса

хурса

пĕччен

çÿрет

тет ун пек

улăп пулнă

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

41

ürüŋ äsri

ingäk buzagulačı

bolmıš

ölgäy

män temiš

ürüŋ äsri

erkäk

buzagu kälürmiš

ıdokluk

yaragay

ülügdä

ozmıš

ter anča biliŋ

ädgü ol

шур улаллă

ĕне пăрулас

пулнă

вилĕ-

-п* тенĕ

шурă улаллă

аçа

пăру кÿнĕ

сăваплăх

юрĕ

элчелте(н)

тарнă

тет апла пĕлĕр

ырă вăл

*вилĕп < вилĕ+эп

42

uzuntonlug

idišin

ayakın kodupan

barmıš

yana ädgüti

sakınmıš

idišimtä

ayakımta öŋi

kanča barır

män ter

yana kälmiš

idišin

ayakın äsän

tükäl bulmıš

ögirär

sävinür

ter anča

biliŋlär

ädgü ol

хĕрарăм

куркине

тирĕкне хăварса

кайнă

çапах ыррăн

шухăшланă

куркамра(н)

тирĕкĕмре(н) -н

хун пек каят-

-ăп тет

çапах килнĕ

куркине

тирĕкне сывă

тĕкел тупнă

хĕпĕртет

савăнать

тет апла

пĕлĕрсем

ырă вăл

43

togan ögüz

kušı

kušlayu barmıš

utru

talım kara kuš

kopupan

barmıš

ter anča

biliŋlär

yavlak ol

кăйкăр юханшыв

кайăк-кĕшĕкĕ

тытма кайнă

хирĕç

çăткăн ăмăрткайăк

хăпарса

пынă

тет апла

пĕлĕрсем

япăх вăл

44

togan kuš

täŋridän kudı

tabıšgan

tepän kapmıš

togan

kuš tırŋakı

sučulunmıš

yana

tıtınmıš

togan kušuŋ

tırŋakı

ügüšüpän

kalıyu

barmıš tabıšgan

tärisi

üŋüšüpän

yügürü barmıš

antag

ter anča biliŋlär

yavız ol

кăйкăр вĕçенкайăк

турăран* аяла

мулкач

тесе çатăрланă

кăйкăр

кайăк чĕрни

сĕвĕннĕ

тата

таткаланнă

кăйкăр кайăкăн

чĕрни

шăйăрăлса(н)

вĕçсехăпарса

кайнă мулкачă

тирĕ

лăсканнă

чупа-чупа кайнă

ун пек

тет апла пĕлĕрсем

япăх вăл

* Çÿл тÿперен

45

keyik oglı

män otsuz

suvsuz

kaltı uyın

näčök yorıyın

ter

anča biliŋlär

yavız

ol

кайăк* ывăлĕ

эп утăсăр

шывсăр

епле пулаям

мĕнле пурнам

тет

апла пĕлĕрсем

япăх

вăл

* пăлан

46

täbä titigkä

tüšmiš

basınu

yemiš özin

tilkü

yemiš ter

anča biliŋlär

yavlak

ol

тĕве лапрана

путнă

пусса

çинĕ хăйне

тилĕ

çинĕ тет

апла пĕлĕрсем

япăх

вăл

47

är ümäläyü

barmıš täŋrikä

sokušmıš

kut

kolmıš

kut bermiš

agılıŋta

yılkıŋ bolzun

özüŋ

uzun bolzun

temiš

anča biliŋlär

ädgü ol

ар курнăçа*

пынă** турра

хирĕçпулнă

хăт

кĕленĕ

хăт панă

витÿре

лашу пултăр

хăвăнлăху***

вăрăм пултăр

тенĕ

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

* хăнана

** кайнă

*** ĕмĕрÿ

48

karı yol

täŋri

män

sınokıŋın

sapar män

üzükiŋin

ulayur

män elig

etmiš män

ädgüsi bolzun

ter

anča biliŋlär

ватă çул

турă

эп

ванчăкуна

сыпат- -ăп

татăкна

юсат-

-ăп çĕре

тунă эп

ырри пултăр

тет

апла пĕлĕрсем

49

bars keyik

äŋläyü mäŋläyü

barmıš

orto yerdä

amgaka

sokušmıš

äsri amga

yalım kayaka

ünüp barmıš

ölümtä

ozmıš

ölümtä

ozupan ögirä

sävinü

yorıyur

ter anča biliŋ

ädgü

ol

барс кайăк

енлĕк-тÿс шыраса

кайнă

варти çĕрте

ту качакине

хирĕçпулнă

улаллă ту качаки

кукша хысака

хăпарса кайнă

вилĕмрен

тарнă

вилĕмрен

усранса хĕпĕрте

савăна

çÿрет

тет апла пĕлĕр

ырă

вăл

50

tıg at kudrukın

tügüp tigrät

yazıg

kudı yadrat

tokuz

kat üčürgüŋ

topolgınča

täritzün

ter

anča biliŋlär

yavlak ol

пăвăрлă ут хÿрине

тĕвĕлесе чĕкĕрт *

çырă

аяла вырттар

тăхăр

хут виткĕчÿ

тăпăлса

тарлатăр

тет

апла пĕлĕрсем

япăх вăл

* пăсарттар

51

talım kara

kuš män

yašıl kaya

yaylagım kızıl

kaya

kıšlagım

ol tagda

turupan mäŋiläyür

män

anča biliŋlär

çăткăн хура

вĕçенкайăк* эп

ешĕл хысак

çулăхăм** хĕрлĕ

хысак

кишлакăм***

вăл тура

тăрса хавасланат-

ăп

апла пĕлĕрсем

* ăмăрткайăк

** çулла пурăнмалли вырăн

*** хĕлле пурăнмалли вырăн

52

är busušlug

täŋri

bulıtlıg

bulıt ara

kün tugmıš

busanč

ara mäŋi

kälmiš

ter anča biliŋlär

ädgü ol

ар салхуллă

турă

пĕлĕтлĕ

пĕлĕт хушшинче

кун* тухнă

салху

хушшинче хавас

килнĕ

тет апла пĕлĕрсем

ырă вăл

*хĕвел

53

boz bulıt

yorıdı bodun

üzä yagdı

kara bulıt

yorıdı

kamag üzä

yagdı tarıg

bišdi

yaš ot ündi

yılkıka

kišikä ädgü

boltı ter

anča biliŋlär

ädgü

ol

пурлă пĕлĕт

çÿрерĕ халăх

çине çурĕ

хура пĕлĕт

çÿрерĕ

мĕн пурĕ çине

çурĕ тырă

пиçрĕ

ешĕл утă шăтрĕ

лашана

этеме ырă

пулчĕ тет

апла пĕлĕрсем

ырă

вăл

54

kul savı bägiŋärü

ötünür

kuzgun

savı täŋrigärü

yalvarur

üzä

täŋri äšidti

asra kiši

bilti ter

anča biliŋ

ädgü ol

чура сăмахĕ улпучĕ еннелле

витĕнет*

курак

сăмахĕ турă еннелле

йăлăнать

çÿлти

турă илтрĕ

аялта этем

пĕлчĕ тет

апла пĕлĕр

ырă вăл

* ыйтăнать

55

alp är oglı

sükä barmıš

sü yerintä

ärklig

savčı törötmiš

ter

äviŋärü kälsär

özi atanmıš

ögrünčülüg

atı

yetiglig

kälir ter

anča biliŋlär

añıg ädgü

улăп ар ывăлĕ

çуя пынă

çуй вырнĕнче

ирĕклĕ*

хыпарçă кăларнă **

тет

авнелле*** килсен

хăйĕ мухтаннă

хĕпĕртевлĕ

учĕ

çавтăнса

килет тет

апла пĕлĕрсем

питĕ ырă

* мухтавлă

** сăмах кăларнă

*** килнелле

56

ügüriŋä kutlug

adgır

män yagak

ıgač yaylagım

kušlug

ıgač kıšlagım

anta turupan

mäŋiläyür

män ter

anča biliŋlär

ädgü ol

кĕтĕвне хăтлă

ăйăр

эп мăйăр

йывăç лаçăм

вĕçенкайăклă

йывăç кишлакăм

унта тăрса

хавасланат-

-ăп тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

57

kanıgı ölmiš

köŋäki

toŋmıš kanıgı

nälük

ölgäy ol bäglig

ol

könäki

nälük toŋgay

ol künäškä

olorur

ol anča biliŋlär

bo ırk bašınta

az az ämgäki

bar ken yana

ädgü bolur

хунĕ вилнĕ

витри

шăннă хунĕ

мĕншĕн

вилĕ вăл улпутлă

вăл

витри

мĕншĕн шăнĕ

вăл хĕвелре

ларать

вăл апла пĕлĕрсем

ку юм пуçĕнче

кăштах амакĕ

пур кайран çапах

ырă пулать

58

oglı ögintä

kaŋınta

övkäläpän

täzipän barmıš

yana sakınmıš

kälmiš

ögüm ütin

alayın kaŋım

savın tıŋlayın

tep

kälmiš ter

anča biliŋlär

ädgü ol

ывăлĕ амăшĕнчен

ашшĕнчен

ÿпкелесе

тарса пынă

çапах шухăшланă

килнĕ

аннем ÿкĕтне

илем аттем

сăмахне тăнлам

тесе

килнĕ тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

59

yılka tägmišig

yıdıtmayın

ayka

tägmišig artatmayın

ädgüsi bolzun

ter anča

biliŋlär

ädgü ol

çула çитнине

шăршлантарам мар

уйăха

çитнине пăсам мар

ырри пултăр

тет апла

пĕлĕрсем

ырă вăл

60

tokuz aralı

sıgun keyik

män bädük

tiz üzä

ünüpän

müŋräyür

män üzä täŋri

äšidti

asra kiši

bilti antag

küčlüg

män ter

anča biliŋlär

ädgü ol

тăхăр /?/ллă

маралпăлан тискеркайăк

эп пысăк

чĕр çинче

хăпарса

мĕкĕрет-

-ĕп çинче турă

илтрĕ

аялта этем

пĕлчĕ ун пек

вăйлă

эп тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

61

turña kuš

tüšnäkiŋä

konmıš

tuymatın

tuzakka ilinmiš

uča

umatın olorur

ter

anča biliŋlär

yavlak

ol

тăрна кайăк

йăвине

вырнаçнă

туймасăр

тапăна лекнĕ

вĕçе –

-еймесĕр ларать

тет

апла пĕлĕрсем

япăх

вăл

62

yargun keyik

män

yaylag tagıma

agıpan yaylayur

turur

män mäŋilig

män

ter anča biliŋlär

ädgü ol

кабарга кайăк

эп

çулăх тăвăма

ухса çу каçатăп

тăрат-

-ăп хаваслă

эп

тет апла пĕлĕрсем

ырă вăл

63

kanlık süsi

avka ünmiš

sagır ičrä

älik keyik

kirmiš

kan äligin

tutmıš kara

kamag süsi

ögirär ter

anča biliŋlär

ädgü ol

хунлăх çарĕ

сунара тухнă

карта ăшне

хиркачаки кайăк

кĕнĕ

хун хиркачакине

тытнă хура

мĕн пур çарĕ

хĕпĕртет тет

апла пĕлĕрсем

ырă вăл

64

kök boymul

togan

kuš män

körklüg

kayaka konupan

közläyür

män

yagaklıg tograk

üzä

tüšüpän yaylayur

män

ter anča biliŋlär

añıg

ädgü ol

кăвак мăйлă

кăйкăр

кайăк эп

хÿхĕмлĕ

хысака вырнаçса

тинкерет-

-ĕп

мăйăрлă тирĕк

çине

анса çу каçат-

-ăп

тет апла пĕлĕрсем

питĕ

ырă вăл

65

sämiz at agzı

katıg boltı

idisi

umaz ter

anča biliŋlär

yavlak

ol

самăр ут çăварĕ

хытă пулчĕ

хуçи

(тăв)-аймас(ть) тет *

апла пĕлĕрсем

япăх

вăл

* ним тăваймасть

66

amtı amrak

oglanım anča

biliŋlär

bo ırk bitig

ädgü ol

ančıp alku käntü

ülügi

ärklig ol

bars yıl äkinti

ay beš yegirmikä

taygüntan

manıstantakı

kičig

dentar burua

guru äšidip ečimiz

isig saŋun

itačuk üčün

bitidim

халĕ хисеплĕ

ывăлăм апла

пĕлĕрсем

ку юм çырни

ырă вăл

эппин пурте хăй

шăпи

ирĕклĕ* вăл

барс çул иккĕмĕш

уйăх пилĕк çирĕме

тай-кун-тан

манастирĕнчи

кĕçĕн

тĕне илнĕ буруа

гуру** илтсе пиччĕмĕр

хаклă çарпуç

итачук -шĕн

çыртăм

*аслă

** гуру – вĕрентÿçĕ. гурусем ун чухне те пулнă, халь те пур. Юмсене çыракан çын вăл – Буруа ятлă гуру хăйĕн хутне илнисем хушшинче кĕçĕннисенчен пĕри пулнă


Автор прависем пирки. Текстсене авторсем туллин хÿтĕлеççĕ. Текстăн нихăш пайне те авторсен ирĕк памасăр çĕнĕ ĕç пек кăтартса тăратма юрамасть, урăх çĕрте çĕнĕрен çынсем умне кăларма юрамасть.

Уйгур тексчĕ: Copyright VATEC-Projekt 2004

Чăвашла тексчĕ: Copyright Vula Căvašla 2016

Advertisements

Шухăшăра пĕлтерĕр

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s