Авалхи Тĕрĕк

Авалхи тĕрĕк литератури

Монголире упранакан Кÿл Текĕн бюсчĕ
Монголире упранакан Кÿл Текĕн бюсчĕ
Acăрхаттару! Сайтăмăрăн “Литература” питĕнчи статьясене тĕрĕслĕхне, чăнлăхне фактсемпе шайлаштарса тĕрĕслемен. Википедирен илнĕ статья референсĕ хушшинче науккăлла ĕçсемпе юнашар, илемлĕ (суя) науккă тĕслĕхĕсем те пур.

Тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсем XIII–XIV ĕмĕрсенче чамăртанаççĕ. Чăваш халăхĕ тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен шутне кĕрет. Авалхи тĕрĕк культури пирĕн йăла-йĕркере те, халаплăх-сăмахлăхра та, сăнарлă шухăшлавра та нумай упранса юлнă.

Китайри Хунну тапхăрĕ (匈奴 Xiongnu – Çунну)

Тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен чи авалхи поэзи палăкĕ сăмахлăх тĕслĕхĕ пирĕн эрăччен 121 çул маларах Киттайла çырнă летопиçре тĕл пулать. Китай çар пуçĕ Хой Цюй-бин [Huo Qubing] сюннусен (хунсен)[Xiongnu] Енçи (Яньчжи) тăвĕ таврашĕнчи çĕрсене туртса илсессĕн лешсем çапларах юрă юрланă пулать:

«失我祁連山,使我六畜不蕃息;失我焉支山,使我婦女無顏色。
Шулянан тăвне çухатни выльăхăмсене вăйсăр турĕ,
Енçи тăвне çухатни хĕрарăмсене тĕссĕр турĕ.»

Кăвак тĕрĕк – ПЭ VIII ĕмĕр

Паянхи куна çитиччен упранса юлнă авалхи тĕрĕк палăкĕсене руна, манихей тата уйгур çырăвĕсене тĕпе хурса çырнă. [?]

Тĕрĕк хаканлăхĕнче Йоллăх текĕн ятлă поэт пурăннă, вăл Кӳл текĕн çине лартнă чул юпа çинчи сăмахсене хайлани паллă. [?]

Кӳл текĕн вилнишĕн хурланса çапларах хӳхлев çырать:

« Çуратнă аннем, пысăк аннесем,
аппасем, кинĕмсем, йăмăкăмсем!
Чĕррисем, пурте чура пулатăрччĕ,
вилнисем, çуртра-çулта выртса юлаттăрччĕ.
Кӳл текĕн çук пулнă пулсан
пурте вилнĕ пулăттăрччĕ.
Кӳл текĕн шаллăм çук пулчĕ,
чунăм хурланчĕ.
Куран куçăм курми пулчĕ,
пĕлен пĕлĕвĕм пĕлми пулчĕ,
чунăм хурланчĕ. »

Çак хайлавсене жанр тĕлĕшĕнчен эпосла поэма теме пулать. [Юхма Мишши]

Шухăшăра пĕлтерĕр

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s