Литература

Чăвашла литература тапхăрĕсем

Авалхи тĕрĕк литератури

Монголире упранакан Кÿл Текĕн бюсчĕ
Монголире упранакан Кÿл Текĕн бюсчĕ
Acăрхаттару! Сайтăмăрăн “Литература” питĕнчи статьясене тĕрĕслĕхне, чăнлăхне фактсемпе шайлаштарса тĕрĕслемен. Википедирен илнĕ статья референсĕ хушшинче науккăлла ĕçсемпе юнашар, илемлĕ (суя) науккă тĕслĕхĕсем те пур.

Тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсем XIII–XIV ĕмĕрсенче чамăртанаççĕ. Чăваш халăхĕ тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен шутне кĕрет. Авалхи тĕрĕк культури пирĕн йăла-йĕркере те, халаплăх-сăмахлăхра та, сăнарлă шухăшлавра та нумай упранса юлнă.

Китайри Хунну тапхăрĕ (匈奴 Xiongnu – Çунну)

Тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен чи авалхи поэзи палăкĕ сăмахлăх тĕслĕхĕ пирĕн эрăччен 121 çул маларах Киттайла çырнă летопиçре тĕл пулать. Китай çар пуçĕ Хой Цюй-бин [Huo Qubing] сюннусен (хунсен)[Xiongnu] Енçи (Яньчжи) тăвĕ таврашĕнчи çĕрсене туртса илсессĕн лешсем çапларах юрă юрланă пулать:

«失我祁連山,使我六畜不蕃息;失我焉支山,使我婦女無顏色。
Шулянан тăвне çухатни выльăхăмсене вăйсăр турĕ,
Енçи тăвне çухатни хĕрарăмсене тĕссĕр турĕ.»

Кăвак тĕрĕк – ПЭ VIII ĕмĕр

Паянхи куна çитиччен упранса юлнă авалхи тĕрĕк палăкĕсене руна, манихей тата уйгур çырăвĕсене тĕпе хурса çырнă. [?]

Тĕрĕк хаканлăхĕнче Йоллăх текĕн ятлă поэт пурăннă, вăл Кӳл текĕн çине лартнă чул юпа çинчи сăмахсене хайлани паллă. [?]

Кӳл текĕн вилнишĕн хурланса çапларах хӳхлев çырать:

« Çуратнă аннем, пысăк аннесем,
аппасем, кинĕмсем, йăмăкăмсем!
Чĕррисем, пурте чура пулатăрччĕ,
вилнисем, çуртра-çулта выртса юлаттăрччĕ.
Кӳл текĕн çук пулнă пулсан
пурте вилнĕ пулăттăрччĕ.
Кӳл текĕн шаллăм çук пулчĕ,
чунăм хурланчĕ.
Куран куçăм курми пулчĕ,
пĕлен пĕлĕвĕм пĕлми пулчĕ,
чунăм хурланчĕ. »

Çак хайлавсене жанр тĕлĕшĕнчен эпосла поэма теме пулать. [Юхма Мишши]

Атăлçи Пăлхар (IX–XIV ĕмĕрсем)

Чăваш сăмахлăхĕн тымарĕсем тухăçпала Малти Ази цивилизацисен йăли-йĕркисемпе çыхăнса тарăна каяççĕ. Чăвашла рунăлла çырнă пĕр-пĕр литературă хайлавĕ те сыхланса юлман, сăмахлăх ытларах Атăлçи Пăлхар вăйланнă вăхăтра çирĕпленет (VIII–XIII ĕĕ.), кун çинчен Багдад хулинчен килнĕ Ибн-Фадлан элчĕ çырнисем тата Якуб ибн Нугманăн «Пăлхар историйĕ» кĕнеки (XII ĕ.) çирĕплетеççĕ. XII-XIV ĕмĕрти Масар чулĕсем çинче чăвашла çырнисем те çыруллă культурă пуян пулнине сăнлаççĕ. [Артемьев]

Çыравçăсем

Юрăçăсен самани (XIII–XIX ĕмĕрсем)

Вăтам ĕмĕрсен вĕçĕ (XV–XVIII ĕмĕрсем)

Раççей патшалăх айне тунă хыççăн чăвашпа вырăс культурисем тăтăшрах хутшăнма тытăнаççĕ. Чăвашсем ăс-хакăлĕ вырăсла ортодокс чиркĕвĕн тĕн культурипе пуянланма тытăнать. XVII-мĕш ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче кирилле саспаллисемпе усă курса тунă çырулăх чăваш сăмахлăх аталанăвне витĕмлет.

Çыравçăсем, Куçаруçăсем

Спиридон Михайлов Янтуш
Ермей Рожанский
Никита Бичурин
Петр Талиев
Чăваш Хвети
Якур
Г. Федоров
Н. Базилевский
В. Вишневский
А. Алмазов

XIX–XX ĕмĕрсен чикки (1886–1903)

Çыравçăсем

Иван Яковлев
Иван Юркин
Игнатий Иванов
Якку Турхан
Михаил Федоров
Константин Иванов
Михаил Акимов (Тетчĕри)
Тайăр Тимкки
Николай Шелепи
Гаврил Коренков
Николай Шубоссини

Совет Самани (1917-1991)

Совет Самани 1917-1923

Çыравçăсем

Илья Тăхти
Иван Ахах
Георгий Тал-Мăрса
Михаил Çеçпĕл
Михаил Акимов-Аруй
Федор Павлов
Николай Ефремов

Совет Самани (1923-1931)

Çыравçăсем

Петр Осипов
Дмитрий Исаев
Василий Краснов-Асли
Петĕр Хусанкай
Мархва Трубина
Çемен Эльгер
Çемен Хумма
Максим Данилов-Чалдун
Никифор Ваçянкка
Ваçлей Митта
Николай Айзман
Илле Тукташ

Совет Самани (1932-1941)

Çыравçăсем

Леонид Агаков
Петр Осипов
Петĕр Хусанкай
Иоаким Максимов-Кошкинский
Яккăв Ухсай
Сĕмен Эльгер
Алексей Талвир
Александр Кăлкан
Иван Ивник
Аркадий Эсхель
Иван Малгай
Мишша Уйăп
Александр Алга

Совет Самани (1941-1945)

Çыравçăсем

Петĕр Хусанкай
Мишша Уйăп
Стихван Шавлы
Аркадий Эсхель
Степан Аслан
Леонид Агаков
Николай Айзман
Иоаким Максимов-Кошкинский

Совет Самани (1945-1992)

Çыравçăсем

Яков Ухсай
Куçма Турхан
В Садай
Валентин Алендей
Кибек
Петĕр Хусанкай
Александр Артемьев
Александр Алка
В Ухли
Леонид Агаков
Талвир
Микулай Ильбек
Хĕветĕр Уяр
Никифор Мранька
В Ржанов
Кăлкан
Петĕр Хусанкай
Николай Терентьев
А Емельянов
Г Краснов
Ваçлей Давыдов-Анатри
А Воробьев
А Галкин
Г Орлов
Г Ефимов
Н Евстафьев
Н Сандров
Геннадий Айхи
В Урдаш
И Григорьев
Ю Скворцов
В Игнатьев
Мишши Юхма
Александра Лазарева
В Эльби

Совет хыççăнхи тапхăр (1992 – …)

Ларионов Никита Ларионович
Сарпи Раиса Васильевна


Артемьев: Артемьев, Ю. М. Чувашская литература / Ю. М. Артемьев // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 471-473.

ФЭБ: Краткая литературная энциклопедия. Дедушкин – http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-5511.htm